UWAGA!

Historia okolic Elbląga: Lichnowy i Nowy Staw (odcinek 27)

Elbląg, Kościół ewangelicki w Nowym Stawie przed wojną
Kościół ewangelicki w Nowym Stawie przed wojną (fot. archiwum autora)

Co ma wspólnego wieś Lichnowy z filmem „Pan na Żuławach”, jakie zabytki przetrwały do dzisiejszych czasów w Nowym Stawie? O tym i wielu innych ciekawostkach dowiecie się z kolejnego odcinka „Historii okolic Elbląga”. Oprowadza jak co tydzień Karol Wyszyński, przewodnik elbląskiego PTTK.

Omawiane dziś miejscowości należą obecnie do powiatu malborskiego, w latach 1975-1998 administracyjnie należały do woj. elbląskiego. Założone przez zakon krzyżacki w okresie 1466-1772 znajdowały się na terenie Prus Królewskich a później zostały przejęte przez Prusy. W okresie 1920-1939 należały do Wolnego Miasta Gdańska.
      
       Lichnowy
       Wieś Lichnowy (po kaszubsku Lëchnòwë) do 1945 r. nosiła nazwę Gross Lichtenau, dzisiaj to stolica gminy. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1254 r, wówczas była to wieś należąca do kmiecia. W XIV w. powstał tu kościół pw. św. Urszuli, odbudowano go po pożarze w końcu XIX w., druga przebudowa nastąpiła w 1959 r.
       Do cennych zabytków z jego wyposażenia należy zaliczyć ołtarz z XV w., figurę Madonny z Dzieciątkiem z XVII w., znajduje się też tu płyta nagrobna z XVI w. W XIX w. w Lichnowach powstał także kościół ewangelicki, ale rozebrano go po 1945 r. Ciekawym zabytkiem jest również drewniany dom mieszkalny i budynek gospodarczy z XIX wieku.
       W 1947 r. do wsi przybyli reemigranci z Francji, historię tej społeczności i wsi nieco pod inną nazwą znamy z serialu „Pan na Żuławach”. Sam serial nagrano jednak całkiem w innym miejscu.
      
       Nowy Staw
      
Miasto i siedziba gminy o tej samej nazwie, położone nad rzeką Świętą, który jest górnym odcinkiem Tuji (Tugi). Do 1945 r. nazywało się Neuteich, w maju 1945 r. nazwano ją Nytych, a w 1948 r. nadano jej obecne miano.
       Nowy Staw powstał w 1316 r., wówczas była to wieś o nazwie Neuteichsdorf, w 1329 r. miejscowość otrzymała przywilej lokacyjny, a w 1343 r. - prawa miejskie. Po raz pierwszy odnotowano Nowy Staw jako „Der stat czum Nuventiche”. Miasto posiadało w przeszłości dwie bramy i fosy, nigdy nie miało murów obronnych. Było niszczone i grabione podczas działań wojennych, np. w 1454 r. przez Krzyżaków, w czasie wojen ze Szwecją 1626-1629 i 1650-1660, nie ominęły go także pożary i epidemie.

  Elbląg, Dawna słodownia w Nowym Stawie
Dawna słodownia w Nowym Stawie (fot. autor)


       Najcenniejszym zabytkiem Nowego Stawu jest Kolegiata św. Mateusza, największy kościół na Żuławach, będący trzynawową bazyliką. Świątynię konsekrowano w 1408 r. Po reformacji pozostała kościołem katolickim. Posiada sklepienia gwiaździste i krzyżowe, a wieża ma drewnianą nadbudowę. Wewnątrz znajduje się ołtarz z 1609 r. pochodzący z braniewskiego kościoła św. Katarzyny oraz figura Madonny z początku XVI w.
       Ciekawym miejscem w Nowym Stawie jest „Galeria Żuławska”, która powstała w dawnym kościele ewangelickim z ciekawą wieżą, przypominającą ołówek. Budowla powstała na początku XIX wieku w miejsce spalonego ratusza. Wśród zabytków należy też wyróżnić dom podcieniowy z 1820 r.
       W latach 1807-1813 w Nowym Stawie stacjonował garnizon wojsk francuskich. A po upadku powstania listopadowego ulokowano tu dawnych polskich powstańców z 10 pułku piechoty oraz 8 pułku strzelców.
       W latach 70. XIX w. miasto zyskało połączenia drogowe z Malborkiem i Tczewem, kolejowe z Szymankowem i Nowym Dworem Gdańskim (szeroki tor) w 1886 r. Dwa lata później do miasta dotarła żuławska kolej wąskotorowa (Westpreussiche Kleinbahnen AG), gwarantując połączenie z Lisewem i Nowym Dworem Gdańskim. W mieście istniały liczne zakłady: cukrownia (od 1887 r.), słodownia, mleczarnia, obecnie już niestety nie funkcjonują.
       11 marca 1945 r. miasto zostało zajęte przez żołnierzy z 48 armii 2 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej. Po wojnie przybyli tu nowi mieszkańcy, głównie z Kresów i Polski centralnej.
      

WyKa
Polub ten artykuł
Polub portEl.pl
A moim zdaniem...

Przeczytaj też co działo się w Elblągu wcześniej

Zamieszczenie następnej opinii do tego artykułu wymaga zalogowania

W formularzu stwierdzono błędy!

Ok
Dodawanie opinii
Aby zamieścić swoje zdjęcie lub avatar przy opiniach proszę dokonać wpisu do galerii Czytelników.
Dołącz zdjęcie:

Podpis:

Jeśli chcesz mieć unikalny i zastrzeżony podpis
zarejestruj się.
E-mail:(opcjonalnie)
Reklama