Elbląska Madonna Szafkowa: w poszukiwaniu rozproszonego dziedzictwa (Podróże do źródeł Hanzy, odc. 3)

W drugim odcinku reportażu z podróży studyjnej dla uczczenia 780. rocznicy nadania Elblągowi praw miejskich opisałem wrażenia z wizyty w Muzeum Prus Wschodnich. Jego najcenniejszym eksponatem jest niezwykłe dzieło średniowiecznej sztuki - Elbląska Madonna Szafkowa. Jadąc do Lüneburga, chcieliśmy nie tylko ją zobaczyć na własne oczy, ale też zainicjować dyskusję na temat możliwości przywrócenia jej choćby części dawnego kontekstu historyczno-religijnego.
Historia rzeźby Elbląskiej Madonny Szafkowej
O Elbląskiej Madonnie Szafkowej przeczytałem po raz pierwszy ćwierć wieku temu, w wydanej w 1998 roku przez elbląskie muzeum broszurce „Rzeźba elbląska około 1500 roku”. Od tamtej pory to niezwykłe dzieło sztuki snycerskiej nie przestawało mnie intrygować. Od dawna pragnąłem zobaczyć je na własne oczy. Kiedy więc pojawiła się propozycja wyjazdu do Muzeum Prus Wschodnich w Lüneburgu, nie wahałem się ani chwili. Elbląska Madonna Szafkowa jest bowiem czymś znacznie więcej niż tylko piękną średniowieczną rzeźbą. To niezwykłe dzieło sztuki sakralnej, a zarazem świadectwo religijności, ambicji i kultury artystycznej dawnego Elbląga.

Powstała około 1400 roku, najprawdopodobniej z przeznaczeniem do kaplicy pw. św. Andrzeja na zamku krzyżackim w Elblągu. Wykonano ją z drewna lipowego, a jej wysokość wynosi około 132 centymetrów. Przedstawia tronującą Maryję z Dzieciątkiem Jezus na prawym ręku. Jej spokojna twarz, łagodny uśmiech i dostojna postawa przyciągają uwagę, ale prawdziwy sekret tej rzeźby ujawnia się dopiero wtedy, gdy rozchylimy jej płaszcz.
Właśnie ta niezwykła konstrukcja sprawia, że nazywamy ją Madonną Szafkową. Figura skrywa bowiem wewnątrz niewielki ołtarz, który można odsłonić poprzez rozchylenie (jak drzwi) jej płaszcza. Nie była więc wyłącznie wizerunkiem Maryi przeznaczonym do oglądania. Stanowiła rodzaj przenośnego ołtarza, wykorzystywanego przez zakonników podczas szczególnych uroczystości i w wyjątkowych okolicznościach. Jej otwieranie miało charakter uroczysty i nie należało do codziennych czynności. Nie można wykluczyć, że Madonna Szafkowa, pełniąc funkcję ołtarza polowego, towarzyszyła rycerzom zakonnym podczas kampanii wojennych, być może również pod Grunwaldem w 1410 roku. Nie ma jednak potwierdzenia, że rzeczywiście tak było.

Po zdobyciu przez mieszczan elbląskiego zamku krzyżackiego w lutym 1454 roku rzeźba znalazła schronienie w kościele dominikańskim Najświętszej Marii Panny. Był to kolejny etap jej niezwykłej historii. Około 1500 roku zbudowano wokół niej monumentalną nastawę ołtarzową, czyniąc z Madonny centralną postać maryjnego retabulum. Po jej bokach umieszczono figury św. Barbary i św. Marii Magdaleny, natomiast na bocznych skrzydłach nastawy przedstawiono sceny z życia Najświętszej Maryi Panny.
W ten sposób rzeźba, która wcześniej służyła jako przenośny ołtarz zakonny, zyskała nową, niezwykle reprezentacyjną oprawę. Stała się sercem dużej kompozycji sakralnej, którą zachowano nawet po przejęciu kościoła przez protestantów. Do połowy XIX wieku poliptyk znajdował się w głębi chóru. Następnie przeniesiono go pod łuk tęczowy, gdzie pełnił funkcję ołtarza głównego świątyni. W ten sposób przez kolejne stulecia pozostawał świadectwem dawnej religijności i artystycznych aspiracji miasta.

Dopiero II wojna światowa przerwała tę wielowiekową ciągłość. W 1944 roku, w obliczu zbliżającego się frontu, Niemcy podjęli decyzję o demontażu ołtarza. Madonna została wywieziona i ukryta w sztolni solnej w Turyngii. Po wojnie przez pewien czas przechowywał ją w swojej stodole miejscowy rolnik. W 1948 roku przekazał ją kościołowi katolickiemu pw. św. Elżbiety w miejscowości Vacha, w ówczesnej NRD, niedaleko granicy z RFN. Tam pozostawała do początku lat 90. XX wieku, nierozpoznana i oficjalnie uznawana za zaginioną. Po zjednoczeniu Niemiec na początku lat 90. XX w. zidentyfikował ją tam przedwojenny mieszkaniec Elbląga/Elbinga, który po wojnie zamieszkał w Niemczech Zachodnich W ten sposób, po niemal półwieczu, udało się ustalić, że odnaleziona w kościele w Vacha rzeźba to zaginiona Elbląska Madonna Szafkowa.

W jakiś czas po tym odkryciu rzeźbę przekazano Unii Kościołów Ewangelickich (UKE), będącej prawnym spadkobiercą ewangelickich wspólnot kościelnych dawnych Prus Wschodnich. W 2001 roku UKE przekazała ją w stały depozyt do zbiorów Ostpreußisches Landesmuseum (Muzeum Prus Wschodnich) w Lüneburgu.
Madonna Szafkowa – średniowieczna rzeźba pełna ukrytych znaczeń
Im dłużej przyglądam się Madonnie, tym bardziej przekonuję się, że jej wyjątkowość nie wynika wyłącznie z kunsztu średniowiecznego rzeźbiarza ani z niezwykłej konstrukcji otwieranej figury. Jej prawdziwa siła tkwi w wielowarstwowej opowieści, którą w sobie kryje. To dzieło, w którym forma artystyczna służyła przekazaniu konkretnych treści religijnych, a każdy detal miał dla dawnego odbiorcy czytelne znaczenie.

Na pierwszy plan wysuwa się pogodny wyraz twarzy Maryi. Nie ma w niej majestatycznego dystansu ani surowości. Jest łagodność, spokój i rodzaj ciepła, który miał skracać dystans między świętą postacią a człowiekiem. Dla średniowiecznego wiernego Maryja nie była tu odległą, niedostępną władczynią niebios, lecz bliską matką i opiekunką, do której można zwrócić się o wstawiennictwo.
Prawdziwy wymiar tej opiekuńczej symboliki ujawnia się jednak dopiero po otwarciu figury. Rozchylane połowy płaszcza odsłaniają jego wewnętrzną stronę, na której przedstawiono 48 postaci szukających schronienia pod ramionami Maryi. Wśród nich znajdują się dostojnicy kościelni i zakonni, władcy oraz przedstawiciele różnych stanów. Badacze rozpoznali w tym gronie między innymi wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Konrada von Jungingena (1393–1407) oraz komtura elbląskiego Konrada von Kyburga (1396-1402).

W historii sztuki ten typ przedstawienia nazywany jest Madonną Miłosierdzia lub Madonną Płaszcza Opiekuńczego. Rozpostarty płaszcz symbolizował ochronę przed niebezpieczeństwami świata, a zgromadzeni pod nim ludzie – niezależnie od pozycji społecznej – mieli zyskiwać gwarancję opieki. W samym centrum wnętrza kryje się jednak coś jeszcze: niewielki ołtarz z tzw. Tronem Łaski, ukazujący siedzącego Boga Ojca, który podtrzymuje krzyż z ukrzyżowanym Chrystusem.
Dzięki takiemu zestawieniu rzeźba łączyła dwa kluczowe wątki średniowiecznej duchowości: ludzką potrzebę bliskości i opieki (uosabianą przez Maryję) oraz fundament chrześcijańskiej teologii – ideę odkupienia człowieka przez ofiarę Chrystusa. Otwarcie figury nie było więc zwykłym efektem wizualnym, lecz przemyślaną narracją, która prowadziła widza od tego, co bliskie i zrozumiałe, ku najważniejszym dogmatom wiary.

Nieprzypadkowo otwieranie tego rodzaju figur miało w średniowieczu charakter uroczysty i było zarezerwowane na szczególne święta. Odsłonięcie ich wnętrza pozwalało wiernym przejść od kontemplacji opiekuńczej postaci Maryi do rozważania tajemnicy zbawienia.
Dzisiaj, patrząc na Madonnę w muzealnej sali, możemy podziwiać jej formę, rozpoznawać symbolikę i doceniać kunszt wykonania. Jednak dopiero wyobrażenie sobie jej pierwotnego miejsca, sposobu użytkowania i otoczenia pozwala w pełni zrozumieć, czym była dla ludzi, którzy przed wiekami ją stworzyli i otaczali czcią.

Właśnie dlatego tak ważne jest podjęcie debaty o możliwości przywrócenia jej związku z elbląskim retabulum. Nie chodzi wyłącznie o odtworzenie dawnego układu przestrzennego, ale przede wszystkim o przywrócenie pierwotnego sensu kompozycji, w której rzeźba, architektura nastawy ołtarzowej, malarskie przedstawienia i przestrzeń świątyni tworzyły jedną, wzajemnie dopełniającą się całość. Dopiero w takim kontekście można w pełni dostrzec, jak wiele znaczeń zapisano w tym niezwykłym dziele – i dlatego w następnym odcinku tego felietonu będę rozważał, czy Madonna Szafkowa powinna i czy może wrócić do Elbląga oraz w jakim trybie.
Daniel Lewandowski
cdn.
Wszystkich głębiej zainteresowanych tematyką tego opracowania zachęcam do kontaktu pod adresem daniel.lewandowski1967@gmail.com. Poniżej link do wcześniejszych odcinków o związanej tematyce:
Reminiscencje z Lubeki i Lüneburga. Odc. 1 - Podróż do źródeł Hanzy
Reminiscencje z Lüneburga i Muzeum Prus Wschodnich. Odc. 2 - Podróż do źródeł Hanzy