Podróż do źródeł Hanzy (Reminiscencje z Lüneburga i Muzeum Prus Wschodnich, odc. 2)

Lüneburg o ok. 70-tysięczne miasto położone w Dolnej Saksonii, 60 km na południowy wschód od Hamburga. Ma przepiękne, świetnie zachowane stare miasto - jedno z nielicznych w Niemczech niezniszczonych w czasie II wojny światowej. W przeszłości to hanzeatyckie miasto słynęło z wydobycia i handlu solą, co zapewniało mu bogactwo. Wąskie uliczki, ceglane fasady, bogato zdobione kamienice i monumentalne świątynie tworzą przestrzeń, w której przeszłość nie jest odległym wspomnieniem, lecz naturalnym elementem codzienności.

Z miesięcznym wyprzedzeniem nawiązaliśmy kontakt z dyrektorem tamtejszego Muzeum Prus Wschodnich, dr. Joachimem Mähnertem. Przychylnie odniósł się do propozycji spotkania i rozmowy o historycznych związkach Elbląga z Lüneburgiem. W umówionym terminie oczekiwał na nas w muzealnym hallu wraz z dwoma współpracownikami. Ujęło to nas.

 

Po powitaniu udaliśmy się do sali konferencyjnej, gdzie nastąpiła wymiana upominków. Przekazaliśmy gospodarzom trójjęzyczny album „Elbląg wczoraj i dziś” autorstwa Zbigniewa Zajchowskiego, wydany przez Wydawnictwo Uran oraz dwujęzyczny album promocyjny Urzędu Miejskiego „Elbląg w formie”. Towarzyszył im list okolicznościowy wyjaśniający cel naszej wizyty i nadzieje związane z nawiązaniem współpracy.

Przedstawiliśmy również dwa materiały wizualizacyjne, które miały przybliżyć gospodarzom nasze miasto i przedstawić intencje, z jakimi przyjechaliśmy. Pierwszym był film Juliusza Marka opowiadający o początkach naszego miasta, będący w istocie częścią e-podręcznika historii Elbląga, przygotowywanego przez dr Elżbietę Paprocką. Drugim była prezentacja poświęcona koncepcji odtworzenia centralnej figury Madonny Szafkowej w retabulum ołtarza maryjnego, znajdującego się w elbląskiej katedrze. Wątkowi temu poświęcę kolejny odcinek tego felietonu.

 

 

Muzeum Prus Wschodnich – historia polsko-niemiecka oglądana z innej perspektywy

Ekspozycja Muzeum Prus Wschodnich zrobiła na mnie ogromne wrażenie. Jest rozległa, bogata i imponuje rozmachem. Trudno ją ogarnąć podczas jednej wizyty. Kolejne sale prowadzą chronologicznie przez dzieje krainy, która przez stulecia zajmowała szczególne miejsce na mapie Europy i w świadomości Niemców, a dziś pozostaje już tylko historycznym i kulturowym punktem odniesienia.

Muzeum opowiada o przyrodzie, osadnictwie, gospodarce, kulturze, życiu codziennym i polityce. Przedstawia ludzi, którzy tę krainę zamieszkiwali, jej instytucje, dorobek i dramatyczne wydarzenia oraz zachodzące tam przemiany. Nie jest to wyłącznie wystawa poświęcona historii państwa pruskiego. To także opowieść o świecie, który tam onegdaj istniał, ale dziś już jest tylko wspomnieniem, oraz o jego mieszkańcach i ich pamięci.

 

Dla mnie szczególnie interesujące było jednak zetknięcie się z niemiecką narracją dotyczącą wydarzeń, które znamy z polskiej historii. To doświadczenie miało w sobie coś niezwykłego, ponieważ jestem przecież współczesnym mieszkańcem krainy, o której opowiada zagraniczne muzeum. Towarzyszyło mi poruszenie, a nawet pewna ekscytacja. Oto mogłem zobaczyć te same wydarzenia i miejsca, o których wielokrotnie czytałem i rozmawiałem, przedstawione w przestrzeni muzealnej, zbudowanej według innej perspektywy historycznej Ostpreußisches Landesmuseum i przekazywanej przez tamtejszego audio przewodnika.

 

Nie odniosłem wrażenia, że mamy do czynienia z całkowicie odmienną historią. Fakty w większości pozostają tymi samymi faktami. Zmieniają się jednak akcenty, proporcje, sposób interpretacji i emocjonalny kontekst, w którym zostają umieszczone. To właśnie jest najbardziej pouczające. Historia nie zawsze różni się tym, co pokazuje, lecz często tym, co uznaje za najważniejsze. Na załączonych slajdach przedstawiam kilka przykładów takiej (subtelnie?) alternatywnej narracji.

Ekspozycja muzeum sprowokowała mnie też do zastanowienia się nad proporcjami, w jakich przedstawiono historię XX wieku. II wojna światowa jest przedstawiona w narracji zdecydowanie innej niż polska. Podobne wrażenie odniosłem w odniesieniu do historii III Rzeszy i odpowiedzialności Niemiec za największą hekatombę w dziejach Europy. Wątki zbrodni, okupacji i obozów zagłady nie wybrzmiewają z taką siłą, z jaką eksponowana jest tragedia niemieckiej ludności wysiedlonej z Prus Wschodnich po zakończeniu wojny.

 

Nie chodzi mi o kwestionowanie prawa do opowiadania o cierpieniu niemieckich mieszkańców dawnych Prus Wschodnich. Ich losy są częścią historii i zasługują na rzetelne przedstawienie. Trudno jednak nie zauważyć, że gdy tragedia wysiedlenia zostaje wysunięta na pierwszy plan, a odpowiedzialność za wcześniejsze wydarzenia pozostaje mniej widoczna, powstaje obraz niepełny. Pamięć o cierpieniu nie może bowiem zastępować pamięci o jego przyczynach.

 

Władcy pruscy przedstawiani są jako ludzie państwa – sprawni, zdeterminowani, przedsiębiorczy i odpowiedzialni za powierzone im terytoria oraz poddanych. Ich działania układają się w opowieść o konsekwentnym budowaniu siły, przezwyciężaniu kryzysów i podnoszeniu się po porażkach. Nawet klęski stają się w tej narracji etapami na drodze do kolejnych sukcesów. Oczywiście jest też duma z tego, że to Prusy zjednoczyły Niemcy. Brakuje natomiast refleksji nad tym, dokąd te Prusy, a później zjednoczone przez nie Niemcy, doprowadziły Europę i samych Niemców. Wg mnie rzetelna historia jakiegokolwiek państwa nie powinna kończyć się na opowieści o jego potędze. Równie ważne jest pytanie o cenę, jaką przyszło zapłacić za jej budowanie oraz o odpowiedzialność za skutki politycznych ambicji.

 

 

Refleksje współczesnego Elblążanina

Z całej ekspozycji wyłania się obraz Prus Wschodnich jako krainy zajmującej szczególne miejsce w niemieckiej świadomości historycznej. Była to najbardziej na wschód wysunięta część niemieckiego świata kulturowego – obszar kolonizacji, osadnictwa i wielowiekowego współistnienia różnych tradycji. Prusy wydały polityków, wojskowych i administratorów, którzy odegrali istotną rolę w procesie jednoczenia Niemiec i budowania ich potęgi. Jednocześnie jednak w muzealnej narracji Prusy Wschodnie jawią się przede wszystkim jako utracona prowincja, świat, który bezpowrotnie zniknął, pozostawiając po sobie wspomnienie niemal mitycznej krainy.

 

Można odnieść wrażenie, że oto opowiedziano nam historię pewnej Atlantydy – zatopionego lądu, do którego nie ma już powrotu, albo Arkadii, w której życie płynęło w harmonii z naturą, tradycją i odwiecznym porządkiem rzeczy. W tym obrazie jest miejsce na czyste jeziora, rozległe lasy, dziką zwierzynę licznie się w nich kryjącą, malownicze miasteczka, lokalne zwyczaje, wiejskie posiadłości i wielkie majątki ziemskie należące do starych junkrowskich rodów. Jest przestrzeń dla piękna krajobrazu, przywiązania do ziemi, polowania na dziki i jelenie oraz nostalgii za światem, którego już nie ma.

 

Prusy Wschodnie stają się w tej opowieści niemal krainą powszechnej szczęśliwości, uporządkowanego życia i harmonii. To obraz sugestywny, budzący emocje, ale zarazem mocno wyidealizowany. Trudno bowiem oprzeć się wrażeniu, że za tą nostalgią kryje się również pewna bezkrytyczność. Wspomina się dawną świetność, gospodarność, osiągnięcia i kulturową odrębność regionu, znacznie mniej miejsca poświęcając ciemniejszym stronom jego historii. Próżno szukać tu pogłębionej refleksji nad pruskim militaryzmem, kultem armii, autorytarnym modelem państwa czy politycznymi ambicjami, które współtworzyły niemiecką potęgę, ale miały też swoje tragiczne konsekwencje dla Europy i świata. Poza ogromnych rozmiarów mapą z ilościowym podsumowaniem ofiar II wojny światowej, według mnie jakby zabrakło pytania o to, dokąd zaprowadziła ta droga i jaką cenę przyszło za nią zapłacić.

 

Dzisiejsze tereny dawnych Prus Wschodnich nie są już tym samym światem. Zmieniła się ludność, język, kultura i obyczaje. Dawna ciągłość została przerwana, a ślady niemieckiego dziedzictwa funkcjonują dziś w zupełnie nowym kontekście. Być może właśnie dlatego nostalgia za tamtymi Prusami jest nadal tak silna – im bardziej odległy i niedostępny staje się dawny świat, tym łatwiej uczynić z niego przedmiot idealizacji. Pozostaje jednak pytanie, czy tęsknota za utraconą ojczyzną musi oznaczać również bezkrytyczne uwielbienie dla wszystkiego, co ją tworzyło. Można przecież zachować pamięć o pięknie tej ziemi, docenić jej dorobek i zrozumieć emocje ludzi zmuszonych ją opuścić, nie rezygnując przy tym z uczciwego spojrzenia na całą jej historię.

 

Z polskiej perspektywy ten obraz wymaga oczywiście uzupełnienia. Państwo pruskie nie było wyłącznie sprawnym organizatorem i modernizatorem. Było także uczestnikiem rozbiorów, twórcą polityki germanizacyjnej i jednym z głównych filarów porządku politycznego, przez który Polski nie było na mapie Europy przez 123 lata.

 

Nie oznacza to jednak, że powinniśmy odrzucać możliwość spojrzenia na tę historię z innej strony. Przeciwnie - konfrontacja z odmienną narracją może być niezwykle wartościowa, a nawet inspirująca. Pod warunkiem jednak, że nie rezygnujemy z własnej wiedzy i krytycznego osądu. Muzeum w Lüneburgu uświadomiło mi, jak ważne jest, abyśmy potrafili rozmawiać o przeszłości bez uproszczeń, ale również bez udawania, że różnice interpretacyjne nie istnieją.

 

Właśnie w tym dostrzegam sens podobnych podróży studyjnych. – poszerzanie własnej perspektywy, wchodząc w cudzą perspektywę. Historia nie staje się mniej prawdziwa, kiedy oglądamy ją z innej strony. Staje się natomiast bardziej wymagająca.

 

Wróciłem z Lüneburga niezwykle zainspirowany i wzbogacony o nowe spojrzenie na historię, ale także z poczuciem, że takie spotkania z przeszłością i ludźmi, którzy o nią dbają, pozostawiają w człowieku coś znacznie trwalszego niż sama wiedza. Przywiozłem ze sobą nowe przemyślenia, które mam nadzieję poszerzą przestrzeń wzajemnego zrozumienia.

Daniel Lewandowski

 

Wszystkich głębiej zainteresowanych tematyką tego opracowania zachęcam do kontaktu pod adresem daniel.lewandowski1967@gmail.com. Poniżej link do moich wcześniejszych publikacji o podobnej tematyce:

 

Reminiscencje z Lubeki i Lüneburga. Odc. 1 - Podróż do źródeł Hanzy