Dziś Dzień Edukacji Narodowej
Dziś (14 października) przypada rocznica powstania Komisji Edukacji Narodowej, utworzonej z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przez sejm rozbiorowy 14 października 1773 roku. Dzień ten jest świętem pracowników oświaty.
Komisja Edukacji Narodowej (KEN) była pierwszym ministerstwem oświaty publicznej w Polsce i pierwszą tego typu instytucją w Europie. Została powołana głównie dlatego, że do 1773 r. edukacja podstawowa i średnia były w Rzeczypospolitej organizowane i kontrolowane przez zakon jezuitów, który zgodnie z decyzją papieża Klemensa XIV uległ (jak się później okazało, tylko czasowej) kasacie.
Pierwotny skład Komisji liczył osiem osób: czterech senatorów i czterech posłów, którzy reprezentowali Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie. Najbardziej zasłużonymi członkami byli posłowie: Adam Kazimierz Czartoryski, Joachim Chreptowicz, Ignacy Potocki i Andrzej Zamoyski oraz grupa uczonych i artystów skupiona wokół Hugona Kołłątaja, który nadawał Komisji ogólny kierunek jej działaniom. Do zasłużonych działaczy zaliczyć też należy pisarzy Franciszka Bielińskiego i Juliana Ursyna Niemcewicza oraz uczonych Feliksa Oraczewskiego, Andrzeja Gawrońskiego, Dawida Pilchowskiego, Hieronima Stroynowskiego oraz Grzegorza Piramowicza.
W okresie tym udało się Komisji wywalczyć w Sejmie przejęcie tego, co zostało po majątku jezuitów. To z kolei dało Komisji dużą niezależność finansową. Eksperci pod przewodnictwem Hugona Kołłątaja opracowali trzystopniowy model szkół podstawowych i średnich. Najniższym stopniem były szkoły parafialne przeznaczone dla niższych stanów, pośrednim szczeblem były państwowe szkoły powiatowe, zaś stopniem najwyższym były uniwersytety w Krakowie i w Wilnie.
W ramach reformy edukacji podstawowej stworzono Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które opracowało pionierskie podręczniki w języku polskim. Po śmierci biskupa Józefa Andrzeja Załuskiego marszałek Sejmu wydał zarządzenie przejęcia Biblioteki Załuskich, która stała się pierwszą polską biblioteką publiczną.
W latach 1781-1788 w szkołach średnich i (na mniejszą skalę) podstawowych stopniowo wymieniono kadrę nauczycielską opartą na klerze, na absolwentów zreformowanej Akademii Krakowskiej, co w dużym stopniu ułatwiło Komisji kontrolę nad szkołami i pozwalało wprowadzać nowe programy nauczania.
Od 1789 r. rozpoczęła się stopniowa utrata wpływów Komisji, co było procesem równoległym do powolnego rozpadu Rzeczypospolitej. W czasie obrad Sejmu Czteroletniego frakcja reformatorów zgodziła się na daleko idące ustępstwa w sprawach szkolnictwa, aby móc przeforsować Konstytucję 3 Maja. Konstytucja ta czyniła prezesem KEN prymasa Polski, który zasiadał w Straży Praw jako swoisty minister oświaty.
Ostateczny cios Komisji zadała konfederacja targowicka, która odebrała jej władzę nad szkołami zakonnymi oraz całkowicie zmieniła jej skład. Wielu członków Komisji (z Kołłątajem na czele) i tak musiało opuścić kraj po zwycięstwie Targowicy, gdyż wydano na nich zaoczne wyroki śmierci w związku z ich ogólną działalnością polityczną.
W wyniku działalności Komisji Edukacji Narodowej została wykształcona kilkudziesięciotysięczna świecka kadra nauczycielska, która kontynuowała swą działalność według opracowanych przez Komisję programów, jeszcze długo po utracie przez Rzeczpospolitą niepodległości. To właśnie wykształconym, mądrym i oddanym swej pracy nauczycielom, którzy wychowywali kolejne pokolenia młodych, przetrwała polska kultura i język.
Także dziś ważne jest, by pamiętać. jak wielki wkład w nauczanie i wychowanie młodych, w przekazywanie polskich wartości kulturalnych, historycznych i naukowych mają współcześni, dobrze wykształceni, choć marnie zarabiający nauczyciele i pedagodzy.
Pierwotny skład Komisji liczył osiem osób: czterech senatorów i czterech posłów, którzy reprezentowali Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie. Najbardziej zasłużonymi członkami byli posłowie: Adam Kazimierz Czartoryski, Joachim Chreptowicz, Ignacy Potocki i Andrzej Zamoyski oraz grupa uczonych i artystów skupiona wokół Hugona Kołłątaja, który nadawał Komisji ogólny kierunek jej działaniom. Do zasłużonych działaczy zaliczyć też należy pisarzy Franciszka Bielińskiego i Juliana Ursyna Niemcewicza oraz uczonych Feliksa Oraczewskiego, Andrzeja Gawrońskiego, Dawida Pilchowskiego, Hieronima Stroynowskiego oraz Grzegorza Piramowicza.
W okresie tym udało się Komisji wywalczyć w Sejmie przejęcie tego, co zostało po majątku jezuitów. To z kolei dało Komisji dużą niezależność finansową. Eksperci pod przewodnictwem Hugona Kołłątaja opracowali trzystopniowy model szkół podstawowych i średnich. Najniższym stopniem były szkoły parafialne przeznaczone dla niższych stanów, pośrednim szczeblem były państwowe szkoły powiatowe, zaś stopniem najwyższym były uniwersytety w Krakowie i w Wilnie.
W ramach reformy edukacji podstawowej stworzono Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które opracowało pionierskie podręczniki w języku polskim. Po śmierci biskupa Józefa Andrzeja Załuskiego marszałek Sejmu wydał zarządzenie przejęcia Biblioteki Załuskich, która stała się pierwszą polską biblioteką publiczną.
W latach 1781-1788 w szkołach średnich i (na mniejszą skalę) podstawowych stopniowo wymieniono kadrę nauczycielską opartą na klerze, na absolwentów zreformowanej Akademii Krakowskiej, co w dużym stopniu ułatwiło Komisji kontrolę nad szkołami i pozwalało wprowadzać nowe programy nauczania.
Od 1789 r. rozpoczęła się stopniowa utrata wpływów Komisji, co było procesem równoległym do powolnego rozpadu Rzeczypospolitej. W czasie obrad Sejmu Czteroletniego frakcja reformatorów zgodziła się na daleko idące ustępstwa w sprawach szkolnictwa, aby móc przeforsować Konstytucję 3 Maja. Konstytucja ta czyniła prezesem KEN prymasa Polski, który zasiadał w Straży Praw jako swoisty minister oświaty.
Ostateczny cios Komisji zadała konfederacja targowicka, która odebrała jej władzę nad szkołami zakonnymi oraz całkowicie zmieniła jej skład. Wielu członków Komisji (z Kołłątajem na czele) i tak musiało opuścić kraj po zwycięstwie Targowicy, gdyż wydano na nich zaoczne wyroki śmierci w związku z ich ogólną działalnością polityczną.
W wyniku działalności Komisji Edukacji Narodowej została wykształcona kilkudziesięciotysięczna świecka kadra nauczycielska, która kontynuowała swą działalność według opracowanych przez Komisję programów, jeszcze długo po utracie przez Rzeczpospolitą niepodległości. To właśnie wykształconym, mądrym i oddanym swej pracy nauczycielom, którzy wychowywali kolejne pokolenia młodych, przetrwała polska kultura i język.
Także dziś ważne jest, by pamiętać. jak wielki wkład w nauczanie i wychowanie młodych, w przekazywanie polskich wartości kulturalnych, historycznych i naukowych mają współcześni, dobrze wykształceni, choć marnie zarabiający nauczyciele i pedagodzy.
mk