Odkryty po latach znów odmierzy czas
Podczas prac porządkowych na wieży kościoła w Zwierznie zwrócono uwagę na mechanizm starego zegara. Znalezisko trafiło pod ocenę dr prof. uczelni Zbigniewa Dziamskiego i okazało się bardzo cenne. - To pierwszy odnaleziony mechaniczny zegar wieżowy firmy „Hadank & Sohn z Hoyerswerda” z początku XIX wieku w północno-wschodniej części Polski na terenie województwa warmińsko-mazurskiego – napisał naukowiec w swoim opracowaniu. Obiekt przechodzi renowację i naprawę, po których ma zostać uruchomiony. Zdjęcia.
Na mechanizm starego zegara wieżowego w kościele w Zwierznie zwrócono uwagę podczas prac porządkowych jesienią ubiegłego roku.
- Sprzątaliśmy wieżę od góry do dołu. Wówczas tak na poważnie przyjrzałem nieczynnemu zegarowi i sam mechanizm wydawał mi się w miarę kompletny. Pamiętałem, że parafia św. Bartłomieja w Pasłęku uruchomiła zabytkowy zegar na wieży, który był nieczynny i stąd miałem kontakt do dr. Zbigniewa Dziamskiego z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, który wówczas podjął się tego zadania - mówi ks. dr Marek Piedziewicz, proboszcz parafii pw. św. Michała Archanioła w Zwierznie.
Znalezisko trafiło pod ocenę dr. prof. uczelni Zbigniewa Dziamskiego i okazało się, że jest bardzo cenne: to mechaniczny zegar wieżowy firmy „Hadank & Sohn z Hoyerswerda” z początku XIX wieku. Naukowiec opracował plan konserwacji zegara, który ma zmierzać do jego uruchomienia. On podjął się również renowacji. Parafia pozyskała już część potrzebnych na ten cel pieniędzy.
- Wystąpiłem do Urzędu Marszałkowskiego w Olsztynie, do programu "Ochrony Zabytków" na 2026 rok i udało nam się zdobyć dofinansowanie na pierwszy etap renowacji. Cały mechanizm będzie odnowiony, oczyszczony, uzupełniony i przygotowany do uruchomienia. Te prace mają zakończyć się w grudniu br. Część pieniędzy uzbieraliśmy w parafii. Okazało się, że mieszkańcy bardzo pozytywnie odnieśli się do tej inicjatywy. Nadal jednak brakuje ok. 80 tys. zł na kompletną naprawę. Oczywiście będę składał dalsze wnioski do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz do innych instytucji – mówi ks. Marek Piedziewicz.
W ocenie dr. Zbigniewa Dziamskiego zegar ze Zwierzna cechuje się szczególnymi walorami.
- Należy podkreślić, że mechaniczny zegar wieżowy fabryki „Hadank & Sohn” znajdujący się na wieży kościoła p.w. św. Michała Archanioła w Zwierznie, o naciągu ręcznym, cechuje się szczególnymi walorami na tle wyrobów innych fabryk, które w początkach XIX wieku również rozpoczęły swoją działalność. Z analizy konstrukcyjnej wynika, że mechanizm zegara wieżowego jest niskiej konstrukcji (człony tego zegara ułożone są w linii poziomej) ze szkieletem stalowym kutym ręcznie (płaskowniki). Należy z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że zegar pochodzi z lat trzydziestych XIX wieku, choć jak wynika z literatury, swoje apogeum firma osiągnęła w latach 70 – czytamy w opracowaniu przygotowanym przez dr. Zbigniewa Dziamskiego.
Zegar nie ma tabliczki informacyjnej, więc nie da się precyzyjnie określić daty jego produkcji.
- Kościół w Zwierznie został wybudowany z stylu neogotyckim w latach 1853-1855, z wysoką wieżą z trzema tarczami zegarowymi od strony południowej, zachodniej i północnej. Zegar może pochodzić z czasu budowy świątyni, może też być wcześniejszy, przeniesiony z poprzedniego kościoła stojącego w tym miejscu od 1696 r. – czytamy w opracowaniu dr. Dziamskiego.
Naukowiec podkreśla, że trudno jest również określić datę od kiedy zegar wyłączony jest z użytkowania.
Fragment wieży kościoła w Zwierznie, fot. Anna Dembińska
- Posiada mechanizm bicia godzin i półgodzin, zatem wymagał dzwonu, który oznajmiał swą barwą tonu upływający czas. Należy przyjąć, choć dowodów brak, iż istnieje duże prawdopodobieństwo, że zegar odmierzał upływający czas w okresie międzywojennym, ponieważ w czasie II wojny światowej z wież kościelnych demontowano gongi oraz dzwony na potrzeby wojenne, co i w tym przypadku prawdopodobnie miało miejsce – czytamy w opisie dr. Dziamskiego.
Zaznacza też, że zegar posiada oryginalne części w ok. 90 procentach, lecz w wyniku upływu czasu, zużycia i zaniedbania utracił część istotnych elementów konstrukcyjnych.
- Pomimo stwierdzonych braków elementów konstrukcyjnych w mechanizmie zegara oraz brakującej infrastruktury stanowiącej urządzenie zegara na wieży kościoła w Zwierznie opisany zegar posiada niezwykłe walory historyczne. Jest to m.in. pierwszy odnaleziony mechaniczny zegar wieżowy firmy „Hadank & Sohn z Hoyerswerda” z początku XIX wieku w północno-wschodniej części Polski na terenie województwa warmińsko-mazurskiego – podkreśla naukowiec.
Społeczność Zwierzna i parafia nadal zbierają potrzebne środki na renowację zegara. Zbiórkę może wspomóc każdy - informacje o tym, jak to zrobić znajdziecie w tym linku.
W tekście wykorzystałam opracowanie naukowe dr. Zbigniewa Dziamskiego, prof. uczelni Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy pt. "Zegar wieżowy „Hadank & Sohn z Hoyerswerda” na wieży kościoła pw. św. Michała Archanioła w Zwierznie".
