Prezentacja Aktu Lokacyjnego Elbląga z 1246 roku
Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu zaprasza na uroczystą prezentację oryginału Aktu Lokacyjnego Elbląga z 10 kwietnia 1246 roku, która odbędzie się w czwartek, 9 kwietnia o godzinie 17 w Budynku Gimnazjum. Od 10 kwietnia dokument będzie prezentowany szerszej publiczności. Wstęp na wystawę jest bezpłatny. Ze względów konserwatorskich, liczba osób przebywających jednocześnie na wystawie, będzie ograniczona.
Piotr z Dusburga zapisał w Kronice pruskiej takie zdanie „…mistrz z braćmi i krzyżowcami [..] przybył do ziemi Pogezanii, do wyspy która, jak mówi się, leży pośrodku rzeki Elbląg, w owym miejscu, gdzie Elbląg uchodzi do Zalewu Wiślanego, i wzniósł tam gród, który od nazwy rzeki Elblągiem nazwano…”
Historia miasta „Elblągiem zwanego” zaczęła się wiosną lub latem 1237 roku. Założenie zamku i pobliskiego miasta było kolejnym etapem podboju ziem pruskich przez Zakon (Szpital) Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie.
Nowopowstała osada rozwijała się niezwykle szybko, wręcz błyskawicznie. Już 13 stycznia 1238 roku, w dokumencie fundacyjnym klasztoru dominikanów, wspominane są wały miejskie. Tak szybka fundacja klasztoru mogła mieć związek z prowadzeniem jeszcze przed przybyciem krzyżaków, pod patronatem księcia gdańskiego Świętopełka, misji chrystianizacyjnej na tych terenach.
W początkach roku 1242 przebywał w Elblągu legat papieski Wilhelm z Modeny. Przy tej okazji 15 lutego 1242 roku wystawił on dokument fundacyjny szpitala Św. Ducha, przeznaczonego dla krzyżowców i chorych pielgrzymów. Co ciekawe, na owym dokumencie obok pieczęci legata oraz mistrza krajowego przywieszono także pieczęć mieszczan Elbląskich. W otoku tej pieczęci znajdował się napis: SIGILLUM BURGENSIUM IN ELVIGGE.
Zachowane dane historyczne pokazują, że od samego początku mieszkańcy starali się uzyskać prawa miejskie. Już bowiem w 1240 roku, za pośrednictwem wspomnianego legata Wilhelma z Modeny, otrzymali z Lubeki odpis kodeksu prawa miejskiego. Od tego też roku należy datować pierwsze oficjalne kontakty pomiędzy mieszczanami elbląskimi a lubeckimi. Mogło to wynikać z faktu, że lubeczanie byli zapewne jednymi z pierwszych osadników, którzy dotarli do Elbląga. Dzięki czemu mogli mieć wpływ na nowopowstającą gminę i jej działania, w tym starania o lokację właśnie na prawie lubeckim.
10 kwietnia 1246 roku w Elblągu spotkali się wielki mistrz Heinrich von Hohenlohe, mistrz krajowy Poppo von Osternah (i innych 6 braci zakonnych), biskup chełmiński Heidenreich oraz franciszkanin z Torunia Albert. Stronę elbląską reprezentowali natomiast: pleban Godfryd, notariusz miejski Walter, sołtys Godfryd, rajcy: Eberhard de Heringe, Ludfridus, Zygfryd, Eberhard de Dortmunde, Luppo, Theodor Mucke. W dokumencie nadającym prawa miejskie znalazła się informacja, która podkreśla zasługi miasta w walce z Prusami.
Pomimo tego, że oficjalnie lokacja, a co za tym idzie, formalne organy zarządzające miastem powstały w 1246 roku, to najprawdopodobniej takie struktury istniały już wcześniej – półoficjalnie.
W opinii historyków akt lokacji Elbląga to kompromis pomiędzy dążeniami mieszczan a oczekiwaniami Zakonu. Z jednej strony Elbląg uzyskał duże nadania ziemskie oraz m.in. prawo rybołówstwa (choć z zakazem połowu niewodem). Z drugiej strony Zakon ograniczył prawo miasta poprzez zniesienie możliwości składania apelacji Elbląga (w sprawach spornych) do Lubeki. Poza tym komturowie mogli uchylać, niewygodne dla Zakonu, decyzje władz miejskich. W efekcie powstania takich zapisów władze miejskie, niemal od początku, starały się je omijać i kontaktowały się z władzami Lubeki. Chodziło między innymi o otrzymanie nowej redakcji prawa lubeckiego. Dopiero w 1288 roku wielki mistrz Burchard von Schwanden nadał miastu oficjalnie nowe rozszerzenie praw miejskich. W roku 1295 Elbląg uzyskał kolejną kopię praw miejskich, którą opracował burmistrz Lubeki Albrecht von Baderwick. Natomiast na rok 1300 datuje się kopia kodeksu, którą sporządziła Rada Elbląga.
Rozwój Elbląga nie zatrzymał się tylko na obszarze dzisiaj nazywanym Starym Miastem. Szybki przyrost liczby mieszkańców spowodował, że zaczęli oni zasiedlać tereny leżące poza murami. Zgodę na to wyraził w 1326 roku wielki mistrz Werner von Orseln. Natomiast w 1337 roku, po decyzji wielkiego mistrza Dytrycha von Altenburg i komtura elbląskiego Zygfryda von Sittena, wyłączono te obszaru spod zarządu Elbląga i lokowano na nich Nowe Miasto Elbląg. 25 lutego 1347 roku wielki mistrz Henryk Dusemer nadał Nowemu Miastu Elblągowi prawo miejskie – lubeckie.
Prezentowany dokument, liczący sobie 780 lat, został wypożyczony ze zbiorów Archiwum Państwowego w Gdańsku z Zespołu Akt: Kolekcja dokumentów elbląskich Des Hochmeisteres Heinrcih von Hohenlohe Gründungsurkunde der Stadt Elbing 1246-04-10, sygn.. 368/III, 1.
Wykorzystane źródła:
Historia Elbląga, t. 1
Stanisław Gierszewski: Elbląg. Przeszłość i teraźniejszość
Archiwum Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu