Bliskie strony. Jak literatura pomaga nam odnaleźć własne miejsce
Czy Elbląg jest miastem warmińskim, żuławskim, a może po prostu miastem Ziem Odzyskanych? Kim są jego mieszkańcy i mieszkanki? Co łączy kolejne pokolenia ludzi, którzy przybywali tu z różnych stron Polski i czy po latach możemy już powiedzieć, że jesteśmy u siebie? Z tych pytań, pozornie prostych, a w rzeczywistości dotykających skomplikowanej historii, pamięci i poczucia przynależności, narodził się projekt „Bliskie strony: ludzie, miejsca, opowieści”, będący kontynuacją zeszłorocznego projektu pt. „Bliskie strony: historie rodzinne, biografie, autobiografie, dzienniki”. Zobacz zdjęcia.
Elbląg zajmuje na mapie regionu miejsce nieoczywiste. Administracyjnie należy do województwa warmińsko-mazurskiego, geograficznie i kulturowo silnie związany jest jednak z Żuławami i Powiślem. Nie zawsze odnajduje się w opowieściach o Warmii i Mazurach, a jego powojenna historia sprawia, że trudno szukać tu jednej, nieprzerwanej tradycji lokalnej. Po 1945 roku miasto stało się domem dla ludzi przybywających z różnych stron kraju. Przywieźli ze sobą własne doświadczenia, wspomnienia, języki, zwyczaje i rodzinne historie. Z tej różnorodności przez kolejne dziesięciolecia budowała się nowa lokalna wspólnota. Dziś jej kolejne pokolenia mogą już zadawać sobie pytanie: na ile przeszłość miejsca, a na ile historie naszych rodzin składają się na to, kim jesteśmy?
Projekt „Bliskie strony” powstał właśnie z potrzeby przyjrzenia się tej wielowarstwowej tożsamości. Jego pomysłodawcami i twórcami są Aleksandra Buła i Dominik Żyłowski z Biblioteki Elbląskiej. Za oprawę graficzną przedsięwzięcia odpowiada Krzysztof Prochera. Zależało nam na stworzeniu przestrzeni do rozmowy o miejscach, pamięci i przynależności – bez narzucania gotowych odpowiedzi i bez ograniczania się do jednej regionalnej perspektywy. Literatura okazała się do tego doskonałym pretekstem. Zapraszani autorzy i autorki niekoniecznie piszą przecież bezpośrednio o Elblągu czy jego mieszkańcach. Ich książki pozwalają jednak przyglądać się doświadczeniom innych społeczności, rozpoznawać w nich własne historie, zadawać pytania o korzenie i szukać podobieństw. Opowieść np. o Kaszubach może stać się punktem wyjścia do refleksji nad tym, co znaczy być Żuławiakiem, a historia Warmii – okazją do zastanowienia się nad własnym miejscem w regionie.
Pierwsza edycja projektu, zrealizowana w ubiegłym roku, koncentrowała się przede wszystkim na literaturze biograficznej, autobiograficznej, dziennikach i historiach rodzinnych. Odbyło się pięć spotkań autorskich: z Moniką Śliwińską, Michałem Witkowskim, Joanną Wilengowską, Stasią Budzisz i Magdaleną Grzebałkowską. Rozmowy dotyczyły pamięci, rodzinnych opowieści, tożsamości i sposobów opisywania przeszłości. Program uzupełniły warsztaty genealogiczne poświęcone poszukiwaniu własnych korzeni, prowadzone przez Pomorskie Towarzystwo Historyczne oraz warsztaty reportażu, podczas których uczestnicy uczyli się zbierać i opracowywać historie rodzinne pod okiem Mikołaja Grynberga. Ważnym elementem przedsięwzięcia było również czytanie performatywne fragmentów książki Joanny Kuciel-Frydryszak „Chłopki. Opowieść o naszych babkach” w wykonaniu aktorów Teatru im. Aleksandra Sewruka w Elblągu.
W tegorocznej odsłonie cyklu postanowiliśmy jeszcze mocniej przyjrzeć się geografii kulturowej naszego najbliższego otoczenia. Kolejne spotkania układają się w literacką podróż po regionach, z którymi Elbląg jest związany – czasem w sposób oczywisty, czasem mniej dostrzegalny. Rozpoczęliśmy od rozmowy z Łukaszem Garbalem, autorem biografii Melchiora Wańkowicza i jego książki „Na tropach Smętka”, poświęconej przedwojennej Warmii i Mazurom. Następnie we współpracy z PTTK Oddział Ziemi Elbląskiej wyruszyliśmy w teren, podążając śladami wańkowiczowskiego Smętka. Kolejnym przystankiem były Żuławy i spotkanie z Tomaszem Słomczyńskim wokół książki „Delta. Przez Żuławy”. Z Markiem Stokowskim i jego „Świętym Leonardem z pól” symbolicznie przenieśliśmy się na Powiśle, by później, za sprawą Łukasza Staniszewskiego i „Pieśni łaciatych krów”, ponownie odwiedzić Warmię. Spotkanie z Filipem Springerem, poświęcone książce „Mein Gott, jak pięknie”, stało się z kolei okazją do zastanowienia się nad tym, co pamięta krajobraz i w jaki sposób zapisują się w nim historia oraz ludzkie doświadczenia.
Przed nami jeszcze dwa wydarzenia, które dopełnią tegoroczny program. 13 listopada, o godz. 18:00 zapraszamy do Biblioteki Elbląskiej na spotkanie z dr hab. Karoliną Ćwiek-Rogalską wokół książki „Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty”. To opowieść szczególnie bliska tematyce naszego projektu, podejmująca zagadnienia powojennych migracji, pamięci i skomplikowanych relacji z miejscem, które dla jednych było utraconym domem, a dla innych stało się nowym początkiem. Z kolei 30 listopada, podczas czytania performatywnego „Nagiego sadu” Wiesława Myśliwskiego przez aktorów Teatru im. Aleksandra Sewruka w Elblągu, wrócimy do świata rodzinnych wspomnień i doświadczeń, z których wyrastają nasze indywidualne historie.
„Bliskie strony” nie są więc wyłącznie cyklem spotkań z autorami i autorkami. To próba uruchomienia szerszej rozmowy o miejscu, w którym żyjemy, o jego przeszłości i o tym, jak wpływa ona na naszą teraźniejszość. Pokazujemy, że lokalna tożsamość nie musi być czymś raz na zawsze zdefiniowanym ani opartym na jednej wspólnej historii. Może powstawać z wielu opowieści, także tych przywiezionych przez naszych rodziców i dziadków, z pamięci o miejscach, których już nie ma i z nowych doświadczeń kolejnych pokoleń.
Bo być może odpowiedź na pytanie, czy jesteśmy stąd, nie kryje się w jednej historii ani w jednej definicji regionu. Być może trzeba jej szukać właśnie w opowieściach – tych zapisanych w książkach, przekazywanych w rodzinach i odkrywanych na nowo podczas spotkań z innymi. Od tego są nasze „Bliskie strony”.
Projekt otrzymały dofinansowanie z programu „Promocja czytelnictwa” Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
