Drugie życie rzeczy

Używane meble, zabawki czy artykuły dekoracyjne nie muszą kończyć na śmietniku. W Elblągu powstało miejsce, w którym takie przedmioty dostają szansę na drugie życie. – Od jakiegoś czasu mam wrażenie, że konsumpcjonizm zaczął zjadać własny ogon, a ja chciałabym wysiąść z tego pociągu. Trochę z przymusu, ale przede wszystkim z wyboru podpisuję się pod hasłem "kończę z bezustannym kupowaniem nowych rzeczy”. Podoba mi się idea tego miejsca i będę z niego korzystała – mówi Elblążanka Kasia Wąsowska.
Śladem Gratowisk i Meblarni
Otwierając Punkt Odbioru i Napraw (drugi w naszym województwie po Punkcie Wymiany Rzeczy Używanych w Olsztynie) Elbląg dołącza do miast, które chcą promować wśród mieszkańców gospodarkę cyrkularną. Tego typu miejsca przyjęły się i są popularne między innymi w Krakowie i Poznaniu. Poznaniacy od kilku lat masowo przynoszą używane rzeczy na trzy miejskie Gratowiska. Tylko w zeszłym roku nowe życie otrzymało dzięki nim 25 tysięcy przedmiotów. Poznań w 2027 roku planuje budowę dwóch kolejnych takich punktów. Dwie krakowskie Meblarnie, które otwarto przy Miejskim Przedsiębiorstwie Oczyszczania, są oblegane a meble, między innymi te pamiętające jeszcze czasy PRL, zyskują drugie życie. Zasada działania takich miejsc jest prosta: każdy może tu przyjść i zabrać bezpłatnie to, co mu się podoba, a co ktoś wcześniej oddał.
Oddaj, napraw, zabierz do domu
Poznańskie Gratowiska, krakowskie Meblarnie, a od połowy listopada również elbląski Punkt Odbioru i Napraw, który uruchomił Zakład Utylizacji Odpadów przy ul. Mazurskiej, oprócz dostępu do tanich, często nietuzinkowych przedmiotów, promują wśród mieszkańców gospodarkę opartą na ponownym użyciu.
- Nowy Punkt Odbioru i Napraw to inicjatywa w ramach gospodarki obiegu zamkniętego. Nie wszystkie rzeczy przywożone do nas będziemy musieli potraktować jako odpad. Mieszkańcy Elbląga i gmin, z którymi współpracujemy mogą w wyznaczonych miejscach zostawić przedmioty nadające się do ponownego użycia lub takie, których po drobnej naprawie będzie można nadal używać. Przygotowaliśmy warsztat, w którym takie niewielkie prace można wykonać: we własnym zakresie i przy własnych umiejętnościach. My zapewniamy narzędzia i udostępniamy miejsce – wyjaśnia Adam Jocz, dyrektor Zakładu Utylizacji Odpadów w Elblągu i pomysłodawca utworzenia Punktu.
Jakie przedmioty trafią do tego miejsca? Przede wszystkim meble, zabawki, artykuły dekoracyjne, także wybrany sprzęt sportowy (np. narty, kijki). Nie znajdziemy w nim na razie odzieży, artykułów AGD, elektroniki, sprzętów elektrycznych, czy tych działających na baterie. Na ulicę Mazurską nie będziemy musieli jechać „w ciemno”.
- Na naszej stronie będziemy prowadzili katalog zdjęć tych rzeczy , więc mieszkańcy będą mogli się z nim zapoznać – dodaje Artur Pawelczyk z ZUO.

fot. Drobne naprawy można wykonać samodzielnie w warsztacie
Przedmioty pozostaną na stronie i w Punkcie przez około dwa tygodnie. Dopiero po tym czasie, gdy nikt ich nie odbierze, ZUO potraktuje je jako odpad. Rzeczy możemy zabrać bezpłatnie.
Obieg zamknięty
Czym dokładnie jest gospodarka cyrkularna?
- To model produkcji i konsumpcji, który polega na dzieleniu się, pożyczaniu, ponownym użyciu, naprawie, odnawianiu i recyklingu istniejących materiałów i produktów tak długo, jak to możliwe. W ten sposób wydłuża się cykl życia produktów. W praktyce oznacza to ograniczenie odpadów do minimum. Takie podejście kontrastuje z tradycyjnym, liniowym modelem ekonomicznym, który opiera się na schemacie "weź - wyprodukuj - użyj - wyrzuć". Model linearny opiera się na dużych ilościach tanich i łatwo dostępnych materiałów i energii – czytamy w opracowaniu naukowym „Gospodarka o obiegu zamkniętym: definicja, znaczenie i korzyści”, przygotowanym przez ekspertów współpracujących z Parlamentem Europejskim.
Jakie wartości z GOZ mogą wynikać, oprócz tych oczywistych dla naszego portfela, czyli oszczędności?
- Korzyścią z gospodarki o obiegu zamkniętym jest redukcja całkowitej rocznej emisji gazów cieplarnianych. Według Europejskiej Agencji Środowiska, procesy przemysłowe i użytkowanie produktów odpowiadają za 9,1 proc. emisji gazów cieplarnianych w UE, podczas gdy gospodarka odpadami odpowiada za 3,3 proc. – czytamy w „Gospodarka o obiegu zamkniętym: definicja, znaczenie i korzyści”.
.jpg)
fot. Nie wszystkie rzeczy użytkowe muszą być odpadem, niektóre można ponownie wykorzystać
Trudno więc nie doceniać znaczenia wpływu idei „naprawiaj, nie kupuj” i ogólnie gospodarki cyrkularnej na przeciwdziałanie zmianom klimatu, ponieważ bezpośrednio uderza ona w jeden z największych współczesnych problemów: nadmierną konsumpcję i ślad węglowy związany z produkcją nowych dóbr. Pojedynczy zakup wydaje się być bez znaczenia, ale przecież każda rzecz ma za sobą kopalnię, pole, czy fabrykę, ciężarówkę i opakowanie, a przed sobą przyszły odpad. Nawet prosta koszulka, krzesło, zabawka mają długi łańcuch dostaw. Na każdym etapie zużywa się energię, wodę i chemikalia, a większość tego śladu powstaje, zanim produkt w ogóle trafi na półkę. Dlatego nawet najlepszy recykling nie „cofa” zakupu, a największą oszczędnością jest rzecz, która nie musiała powstać. Gospodarka obiegu zamkniętego stara się jak najdłużej utrzymać produkty i materiały w użyciu.
Zasadę „naprawiaj, nie kupuj” popiera coraz więcej z nas. Wyniki badania przeprowadzonego wśród dorosłych mieszkańców Polski przez Ipsos wskazują, że zdecydowana większość ankietowanych (84 proc.) dostrzega ocieplanie się klimatu. Uczestnicy badania byli pytani m.in. o proekologiczne zmiany, jakie wprowadzili w związku z tym swoim życiu. Wśród trzech najpopularniejszych znalazły się: ograniczanie zbędnych zakupów (57 proc.) i naprawianie zepsutych rzeczy (53 proc.).
Z punktu widzenia konsumenta najważniejsza jest kolejność działań: nie kupuj, jeśli nie potrzebujesz, używaj dłużej tego, co już masz, naprawiaj zamiast wymieniać, wybieraj rzeczy używane, pożyczaj i wymieniaj się, oddawaj do recyklingu dopiero na końcu.
Less waste
Elblążanka Zosia Kowalska od kilku lat kieruje się w życiu ideą less waste, która zachęca do zrównoważonej konsumpcji i stosowania zasad gospodarki cyrkularnej.
- Możemy ją wdrażać w wielu obszarach codziennego życia. Także w tym: nie wyrzucaj przedmiotów, ale staraj się dać im drugie życie. Czasem wystarczy pomysł, trochę pracy i wyobraźni. Stary fotel po dziadkach, odnowiona komoda czy stolik wykonany z odzyskanych materiałów mogą stać się wyjątkową ozdobą domu. Renowacja mebli to nie tylko sposób na oszczędność, ale również okazja do kreatywnego działania. To także świadomy wybór, który sprzyja planecie. Kierując się tymi zasadami niemal w całości urządziłam swoje mieszkanie, niektóre z mebli mają ponad trzydziestoletnią historię. Część z nich znalazłam na śmietniku, odnowiłam samodzielnie, niektóre wymagały ręki fachowca. Jak ta idea przyjmie się wśród Elblążan? Bardzo dużo osób przyszło dziś obejrzeć nowy punkt na ul. Mazurskiej, więc oceniam, że potencjał w tym obszarze jest – mówi pani Zosia.
Elblążanka Kasia Wąsowska dopiero chciałaby „przestawić się na drugi obieg”.
- Od jakiegoś czasu mam wrażenie, że konsumpcjonizm zaczął zjadać własny ogon, a ja chciałabym wysiąść z tego pociągu. Trochę z przymusu, ponieważ chcę oszczędzać, a częściowo z wyboru podpisuję się pod hasłem "kończę z bezustannym kupowaniem nowych rzeczy”. Podoba mi się idea tego miejsca i będę z niego korzystała – mówi Kasia. – Stawiam dopiero pierwsze kroki w tym temacie. Zainspirowała mnie przyjaciółka, która już od jakiegoś czasu kieruje się zasadą „stare na nowo”. Podoba mi się jej sposób na oryginalne wnętrza, a przy okazji sporo oszczędza. Jedni są szczęśliwi, bo mogą bez kosztów pozbyć się niechcianych rzeczy, drudzy się cieszą, bo za darmo dostają to, za co musieliby zapłacić – mówi Kasia.
Monika uwielbia „ratować” stare meble. Większość z nich odnawia sama.
- Dlaczego? Po pierwsze jest kwestia środowiska, po drugie ekonomia, po trzecie wygoda – prościej jest odnowić używany meble, niż złożyć z nowy z Ikei – mówi Monika.

fot. Odnowiony przez Monikę mebel ze śmietnika
Co warto naprawiać zamiast wyrzucać?
Na koniec oddajmy głos ekspertom. Kiedy naprawa sensownie i prawdziwie zmniejsza ślad węglowy?
- Gdy spełnione są łącznie trzy warunki: naprawa jest możliwa technicznie i trwała, produkt po naprawie nie pochłania znacząco więcej energii niż nowy odpowiednik, a koszt środowiskowy samej naprawy (transport do serwisu, wymieniane części, procesy renowacji) jest wielokrotnie niższy od kosztu wyprodukowania nowego towaru. Przykład z pierwszej kategorii: reperacja skórzanej kurtki, drewnianego krzesła czy ceramicznego naczynia ma minimalny ślad węglowy i pozwala zachować w obiegu produkt, którego wytworzenie wymagało znacznych zasobów. Produkty, w których naprawa prawie zawsze wygrywa? Meble, odzież, obuwie, narzędzia ręczne, rowery, ceramika, naczynia żeliwne – to kategorie, gdzie renowacja i naprawa są środowiskowo opłacalne niemal zawsze. Produkcja tych przedmiotów jest energochłonna, a naprawa wymaga zazwyczaj tylko pracy ludzkiej i minimalnych materiałów. Szewc, który wymienia zelówkę, nie generuje prawie żadnych emisji. Szwaczka, która ceruje spodnie, nie potrzebuje łańcucha dostaw obejmującego cztery kontynenty. Sprzęt AGD i elektronika wymagają indywidualnej oceny. Kluczowe pytania to: jak stara jest klasa energetyczna urządzenia, jak długo naprawa przedłuży życie produktu, czy dostępne są oryginalne części zamienne (lub dobrej jakości zamienniki), a także czy naprawa jest gwarancyjna czy wymaga demontażu komponentów zawierających substancje niebezpieczne – czytamy w materiałach przygotowanych przez WIOS.
Warto też przypomnieć, że decyzja o wyrzuceniu produktu rzadko jest czysto racjonalna.
- Badania psychologiczne pokazują kilka mechanizmów, które skłaniają ludzi do wymian zamiast napraw. Pierwszym jest efekt nowości – nowy produkt daje krótkotrwałe poczucie przyjemności, którego nie daje naprawiony stary. Drugi to tak zwana awersja do uszkodzeń: uszkodzony produkt kojarzy się negatywnie i chętnie się go pozbywamy, nawet jeśli naprawa byłaby prosta. Trzeci to asymetria kosztów: koszt naprawy jest widoczny i bezpośredni, koszt środowiskowy nowego produktu – odległy i niematerialny – czytamy w materiałach WIOS.
Punkt Odbioru i Napraw mieści się w ZUO, przy ul. Mazurskiej. O tym jak działa przeczytacie w naszej publikacji.
Podczas pisania tekstu korzystałam z:
1. Opracowania na zlecenie Parlamentu Europejskiego pt. "Gospodarka o obiegu zamkniętym: definicja, znaczenie i korzyści"
2. Materiałów opracowanych przez Wspólną Inicjatywę Ochrony Środowiska pt. "Naprawiać czy kupować nowe – kiedy renowacja produktu jest bardziej ekologiczna".