Województwo żuławskie to respirator dla Elbląga (opinia nadesłana)

Dyskusja o przystąpieniu Elbląga do pomorskiej metropolii dzięki niedawnej wypowiedzi prezydenta Michała Missana o aspiracjach naszego miasta do bycia ponownie stolicą własnego województwa potoczyła się w ciekawym kierunku. W tym miejscu warto problemowi poświęcić nieco więcej miejsca niż margines debaty, szczególnie że kształt samorządów w sposób znaczący wpływa na coraz słabszą kondycję polskich miast, w tym Elbląga.
Przywykliśmy do tego, że samorząd jest trzystopniowy, a województw musi być 16. Nic dziwnego, reforma samorządowa, która wprowadziła ten podział, wkrótce świętować będzie 27 lat. Tylko bardziej zainteresowani polityką pamiętają, że była to jedna z czterech wielkich reform rządów AWS-u. Do dziś uchodzi za najbardziej udaną, bo z pozostałych trzech (emerytalnej, służby zdrowia i edukacji) niewiele zostało.
Czy aby na pewno wszystko z naszymi samorządami gra? W swoim tekście pominę liczne mankamenty obecnych samorządów – bardzo silną władzę prezydentów (do niedawna nieograniczoną kadencjami), wysoki próg referendalny odwołania władz, niewielką rotację rządzących (wygrywają najczęściej ci, którzy rządzą). Skupię się tylko na kondycji miast, w tym Elbląga.
Agonia stutysięczników
A wnioski są zatrważające. Zmierzamy w stronę przepaści i nie bardzo wiemy, co mamy z tym zrobić. Na dodatek problem nie jest jednostkowy, a systemowy.
Dziś, 27 lat po reformie, w Polsce bardzo szybko rozwija się pięć metropolii – Warszawa, Wrocław, Kraków, Trójmiasto i Poznań. Rozwój ten poparty jest liczbami – to duży przyrost mieszkańców, związane z tym wpływy budżetowe, co wszystko przekłada się na rosnące PKB na mieszkańca. Krótko mówiąc – z roku na rok żyje się tam coraz lepiej. Kolejną grupę stanowią pozostałe miasta wojewódzkie, które ze względu na specyfikę regionu radzą sobie lepiej (Katowice, Rzeszów) lub gorzej (Łódź), jednak sytuacja jest tam relatywnie stabilna. Trwają.
Najbardziej interesującą nas grupę stanowią średniej wielkości byłe miasta wojewódzkie, do których należy Elbląg. Ile razy słyszymy od starszych mieszkańców wspomnienia: „kiedyś to było”, „Elbląg był ważnym miastem”, „w naszym mieście działo się więcej”. To fakt. Elbląg, podobnie jak inne miasta średniej wielkości, wymiera i robi to w tempie ekspresowym. Gdy w życie wchodziła reforma samorządowa, w mieście żyło blisko 130 tysięcy mieszkańców, w tym roku będzie to prawdopodobnie 110 tysięcy. A według modeli prognostycznych Polskiej Akademii Nauk w 2050 r. w Elblągu będzie żyło około 83 tysięcy osób.
To nie są tylko smutne cyfry, ale realny problem. Wraz z kurczeniem się populacji Elbląga nie skurczy się infrastruktura. Owszem, można zamknąć budynek szkoły, można go nawet wyburzyć. Ale nie zwiniemy dróg, nie zamkniemy całych kwartałów miasta. Elbląg jest zaprojektowany na 130 tysięcy mieszkańców. Dziś za utrzymanie wodociągów, infrastruktury drogowej i energetycznej dla 130 tys. osób płaci 110 tysięcy. A z roku na rok koszt ten ponosić będzie coraz mniejsza liczba coraz starszych podatników. To wszystko przekłada się na ubożenie miasta, ubożenie społeczeństwa i niższą jakość życia. W tym wypadku „kiedyś to było” ma realne przełożenie. Jest biedniej. Będzie jeszcze gorzej.
Elbląg nie jest wyjątkiem, bo taki sam los czekał niemal wszystkie miasta, które utraciły status wojewódzki (poza pojedynczymi przykładami, gdzie znajduje się silny przemysł lub turystyka). Z tymi samymi problemami borykają się mieszkańcy Koszalina, Leszna, Łomży, Piły i innych stutysięczników. Wszędzie problem zaczął się mniej więcej na przełomie XX i XXI wieku, czyli chwilę po wejściu w życie reformy samorządowej (co oczywiście nie jest jedyną przyczyną).
Policentryczny układ osadniczy
Współczesna Polska zabija właśnie jeden z największych skarbów narodowych, który odziedziczyliśmy po trudnej historii – policentryczny układ osadniczy. Historycznie Polska nie jest zdominowana przez jedną wielką metropolię, wokół której skupia się większość ludności i aktywności gospodarczej, lecz ma wiele ośrodków miejskich o różnej wielkości, rozmieszczonych w różnych regionach. To pod wieloma względami najbardziej korzystny układ rozwojowy. Wyludnienie prowincji i nagły przerost metropolii nie są pozytywne dla nikogo. Przeludnione metropolie borykają się ze swoimi problemami – wysokimi cenami mieszkań, korkami, brakiem odpowiedniej liczby usług publicznych, a prowincja zwyczajnie wymiera. A szkoda, bo wielu urbanistów podkreśla, że miasta średniej wielkości są bardzo przyjazne do życia (mamy dostęp do licznych usług, ale nie mamy wad wielkich miast).
Krótko mówiąc, w całej Polsce mamy niemal równomiernie rozłożone lokalne metropolie i otaczające je mniejsze lub większe miasteczka i wsie. Inaczej jest w takich państwach jak Węgry, Rumunia czy Portugalia, gdzie jeden lub dwa ośrodki skupiają większość życia społecznego i gospodarczego, czy w Hiszpanii, gdzie mamy na mapie obszary o bardzo małym zaludnieniu.
Z roku na rok tracimy ten atut. Niestety nasze państwo od 27 lat przygląda się rozwojowi pięciu ośrodków, byle trwaniu kolejnych dziesięciu i agonii kilkudziesięciu miast średniej wielkości. Powolna śmierć polskich miast to fakt socjologiczny, gospodarczy i społeczny, opisywany w kilkunastu pozycjach naukowych i w świetnych książkach dokumentalnych (Marek Szymaniak – „Zapaść. Reportaże z mniejszych miast”, Filip Springer – „Miasto Archipelag. Polska mniejszych miast”, Piotr Witwicki – „Znikająca Polska”).
Mamy diagnozę. I nic z nią nie robimy. No tak. Może umrzemy szybciej niż nasze małe ojczyzny? Umyjmy ręce, zostawmy ten problem naszym dzieciom.
Tu oczywiście może pojawić się pytanie – czy reforma samorządów sprawi, że problemy średniej wielkości miast znikną jak za dotknięciem magicznej różdżki? Oczywiście, że nie. Problem jest dużo bardziej złożony i wszystkie jego aspekty zdecydowanie wykraczają poza objętość jednego artykułu. Warto wymienić zmiany cywilizacyjne, związany z nimi spadek dzietności, większą mobilność społeczną, zmiany na rynku pracy, globalny rozwój miast w ostatnim stuleciu.
Jednak nie sposób nie zgodzić się z tezą, że obecny kształt samorządów w Polsce sprzyja kontynuacji trendu, który opisuję. To zamknięcie oczu i czekanie na katastrofę, która nieubłaganie nadejdzie.
Szukać rozwiązań
Województwo Elbląskie (Żuławskie) to respirator, który daje nadzieję. To brak zgody na to, że jedno miasto średniej wielkości (Olsztyn) ma korzystać z dobrodziejstwa stołeczności, a drugie zadowolić się byciem prowincją. To logiczne rozwiązanie, które każe krytykować kształt jednostki terytorialnej, w której mieści się Elbląg i oddalone od niego o 3,5 godziny jazdy samochodem Olecko. To przypomnienie, że samorząd jest po to, by samemu być gospodarzem. To brak zgody na koncentrację instytucji publicznych w nieco większym od Elbląga mieście. To brak zgody na odpływ miejsc pracy, na słabszą pozycję polityczną miast, które straciły status wojewódzki.
By średniej wielkości miasto było podmiotem, nie przedmiotem.
Oczywiście o tym, jak naprawić samorządy, trzeba rozmawiać, bo rozwiązań jest wiele (tu polecam m.in. publikacje prof. Przemysława Śleszyńskiego z Polskiej Akademii Nauk). Można zastanowić się, czy sam trójstopniowy podział samorządu jest dobry. Można zastanowić się, co nie działało w podziale Polski na 49 województw. Można zastanowić się nad rolą miast-powiatów, nad rzeczywistą rolą megaregionów. Jednak na Boga, zacznijmy o tym rozmawiać i przestańmy udawać, że nie widzimy powolnej detriotyzacji naszych miast.
Największym problemem jest oczywiście nasza klasa polityczna funkcjonująca w permanentnej wojnie plemiennej. Prezydent Elbląga może mieć własne poglądy na sprawę, parlamentarzyści od prawa do lewa również mogą je mieć, ale w Polsce polityką rządzą partyjne centrale, a te nie znoszą odstępstw od przekazu dnia. W końcu trwa domowa wojna o „demokrację” lub „niepodległość” (w zależności od tego, po której jesteśmy stronie) i wszelkie odstępstwo od linii partyjnej jest uznawane za zdradę. Dlatego wypada życzyć odwagi i wytrwałości członkom wszystkich partii politycznych w Elblągu, by problem wymierającej Polski wrzucili na partyjną tapet i do swoich racji przekonali partyjnych wodzów.
Jako obywatele mamy prawo prosić o respirator. Przynajmniej dopóki jest kogo ratować.
Mateusz Kosiński, elblążanin, dziennikarz Newsmax Polska, publicysta,
w przeszłości związany m.in. z „Tygodnikiem Solidarność”, DoRzeczy.pl i Telewizją Polską.