Reminiscencje z Lubeki i Lüneburga. (odc. 1, Podróż do źródeł Hanzy)

Przygotowania, horyzonty i perspektywa z zewnątrz.

Nasza podróż nie była zwykłą eskapadą turystyczną, lecz świadomą próbą zanurzenia się w historyczny i kulturowy kontekst, w którym Elbląg przez stulecia funkcjonował. Aby tego doświadczyć, postanowiliśmy spojrzeć na nasze miasto z perspektywy miejsc, które niegdyś współtworzyły ten sam świat – świat hanzeatyckiej sieci powiązań handlowych, jednolitych zasad i wspólnoty religijnej. Chcieliśmy ujrzeć historię Elbląga przez pryzmat innych doświadczeń, odbitą w lustrze zachodnioeuropejskich instytucji.

Przygotowania do tej wyprawy rozpoczęły się z dużym wyprzedzeniem. Kluczem do otwarcia właściwych drzwi było wcześniejsze nawiązanie oficjalnego kontaktu z kluczowymi placówkami badawczymi i muzealnymi w Niemczech: Europejskim Muzeum Hanzy (Europäisches Hansemuseum) w Lubece oraz Muzeum Prus Wschodnich (Ostpreußisches Landesmuseum) w Lüneburgu. Dyrekcje obu tych instytucji wykazały duże zainteresowanie naszą misją. Nie chcieliśmy zwiedzić tych muzeów biernie i anonimowo, lecz wejść w dialog z ich gospodarzami, oferując im nasz punkt widzenia oraz naszą wizję przywracania pamięci o dawnych relacjach, które przed wiekami budowały potęgę i kulturową głębię Elbląga. Z tą intencją, dobrze przygotowani merytorycznie, ruszyliśmy w drogę.

 

Żywa Hanza – opowieść prawie bez artefaktów

Lubeka nie była pierwszym miastem, jakie odwiedziliśmy, ale to od niej zacznę swoją relację. Europejskie Muzeum Hanzy powitało nas mieszanką zaciekawienia i niepewności. Spotkanie z dyrekcją placówki, podczas którego przedstawiliśmy film o początkach Elbląga (jako część powstającego e-podręcznika o historii naszego miasta - autorem jest Juliusz Marek) oraz prezentację podkreślającą silne związki naszego miasta z Lubeką, przebiegło w konstruktywnej atmosferze. Zostaliśmy przyjęci nie jako anonimowi goście zza granicy, ale jako partnerzy w debacie nad wspólnym, europejskim dziedzictwem. Dowodem tego uznania było zorganizowanie dla nas specjalnego, kuratoryjnego oprowadzania po wystawie głównej.

To, co zobaczyliśmy wewnątrz, całkowicie przedefiniowało nasze myślenie o muzealnictwie. Europejskie Muzeum Hanzy zaprezentowało się fenomenalnie. To, co nas zaskoczyło i zarazem zachwyciło, był fakt, że ta porywająca opowieść została zbudowana niemal całkowicie bez użycia tradycyjnych, zamkniętych w gablotach historycznych artefaktów. Przewodnikiem po tym świecie okazał się człowiek o niesamowitej charyzmie i pasji. Przeprowadził nas przez kolejne sale w sposób tak sugestywny, że momentami wprost zapierało nam dech w piersiach.

Zamiast kurzu wieków, zastaliśmy tam nowoczesne, perfekcyjnie zaaranżowane przestrzenie scenograficzne, które dosłownie przenosiły nas w czasie – na pokład kogi, na gwarny rynek dawnego Nowogrodu czy do kupieckiego kantoru w Londynie. To muzeum udowodnia, że historia nie potrzebuje oryginalnego artefaktu, jeśli potrafi operować emocją, światłem, dźwiękiem i narracją. Co jednak najważniejsze, instytucja ta daleka jest od bycia zimnym pomnikiem przeszłości. To miejsce tętniące życiem, pełne ludzi w każdym wieku, przestrzeń spotkań, dyskusji i integracji. Zobaczyliśmy muzeum jako żywy organizm miejski, który nie tylko edukuje na temat Hanzy, ale sam staje się współczesną, otwartą platformą wymiany myśli – dokładnie taką, jaką kiedyś była sama Hanza.

 

Rozważania na temat kiedy zagrać va banque i kiedy się wycofać

Wystawa w Lubece uświadomiła mi wiele spraw, na które inaczej patrzyłem z perspektywy Elbląga, bądź zgoła nie dostrzegałem ich w ogóle. Jednym z nasuwających się wątków był ten, że potęga, nawet ta budowana przez stulecia na handlu i morskich szlakach, nie jest dana raz na zawsze. Historia wielkiej ligi to także fascynująca lekcja o nieuchronności zmian. Zmierzch potęgi Hanzy, który doprowadził do jej ostatecznego upadku, był wynikiem „tektonicznych tąpnięć” w ówczesnym świecie. Odkrycie Ameryki bezpowrotnie przeniosło środek ciężkości globalnego handlu z Bałtyku i Morza Północnego na otwarty Ocean Atlantycki, czyniąc z dawnych morskich potęg Hanzy peryferia „Nowego Świata”. Z kolei reformacja silnie wstrząsnęła fundamentami dotychczasowej jedności politycznej, religijnej i społecznej kontynentu, rozbijając wewnętrzną solidarność miast hanzeatyckich. To tło do ciekawej refleksji nad losami miast – w tym Elbląga.

Każdy z nas pamięta z historii naszego miasta konflikt, jaki wybuchł między Elblągiem a Hanzą, kiedy do Elbląga sprowadzili się angielscy kupcy z Eastland Company. Zakulisowe działania gdańszczan – odwiecznych rywali elblążan – doprowadziły ostatecznie do wykluczenia Elbląga z Hanzy. W lokalnej narracji zwykło się te wydarzenia rozważać jako karę, porażkę, niesprawiedliwość i dużą stratę dla naszego miasta.

Tymczasem z perspektywy lubeckiego muzeum historia ta nabiera zupełnie innego kolorytu. W zmieniającym się świecie tradycyjna oferta Hanzy stawała się coraz mniej atrakcyjnym gorsetem. Elbląg, ograniczany przez rosnącą hegemonię sąsiedniego Gdańska oraz skostniałe reguły Hanzy, nie zamierzał biernie czekać na swój zmierzch. Z perspektywy czasu można dostrzec, że Elbląg wykazał się wówczas niebywałym wyczuciem koniunktury oraz zmysłem politycznym, wyprzedzając bieg wypadków. Podczas gdy inne miasta kurczowo trzymały się tonącego okrętu dawnych układów, elblążanie postawili na nowoczesny, globalny kapitał angielski. Historia zresztą wydała w tym względzie jednoznaczny werdykt. Hanza, niegdyś trzęsąca całą Europą, zgasła kilkadziesiąt lat później. Jej agonia dobiegła końca w 1669 roku, kiedy to w Lubece odbył się ostatni zjazd z udziałem delegatów. Dawne imperium handlowe przestało istnieć, reprezentowane na sam koniec przez zaledwie kilku ostatnich członków (w tym m.in. Lubekę, Bremę i Gdańsk). Spoglądając na nowoczesne ekspozycje w Lubece, trudno było powstrzymać się od refleksji, że Elbląg potrafił w kluczowym momencie dziejowym zagrać va banque i odrzucić narzucone dogmaty, by spróbować napisać własny rozdział w historii europejskiego handlu. Nawet za cenę utraty dotychczasowych przywilejów.

 

Refleksje o bogactwie, które nie daje pełni

Kolejne godziny spędzone w Lubece przyniosły mi doświadczenia bardziej osobiste. W monumentalnym, urzekającym surowością kościele św. Piotra, wspaniałej katedrze oraz dawnym konwencie św. Anny zetknąłem się z niezwykłym bogactwem sakralnego dziedzictwa. Niewyobrażalna w dwóch ostatnich miejscach kumulacja ołtarzy, rzeźb, obrazów, epitafiów i kunsztownych detali architektonicznych tworzą tam opowieść o stuleciach zamożności miasta, ambicjach jego mieszkańców i religijności minionych pokoleń. Jest tego tak wiele, że wzrok nie nadąża za pragnieniem zobaczenia wszystkiego.

Na tym tle elbląskie zasoby zachowanej sztuki sakralnej wydają się zaledwie dalekim echem dawnej świetności Lubeki. A jednak właśnie to porównanie przyniosło mi zaskakujący wniosek: bogactwo dziedzictwa nie zawsze oznacza pełnię jego istnienia. Można ocalić bezcenne przedmioty, zachować ich historyczną wartość i udostępnić je zwiedzającym, a mimo to odczuwać brak więzi między dziełem, przestrzenią, w której funkcjonuje, i jego pierwotnym przeznaczeniem.

Stojąc przed średniowiecznymi tryptykami, madonnami i rzeźbami świętych, odczuwałem ogromny dysonans. Dzieło sztuki sakralnej, oderwane od modlitwy, dla której zostało stworzone, przypomina pięknego ptaka zamkniętego w klatce: nadal zachwyca urodą, ale nie jest już sobą. Kościoły zamienione w przestrzenie muzealne pozwalają podziwiać kunszt artysty, rozpoznawać style i epoki, ale nie można w nich usłyszeć echa próśb, łez i szeptów dziękczynienia tych, którzy przez stulecia klękali przed tymi samymi wizerunkami. Ocalona materia utraciła na zawsze swój pierwotny sens, stając się jedynie eksponatem w tej wielkiej galerii sekularyzacji i świątyni martwego dziedzictwa.

 

Zegar i fotografia ruin

Szczególne wrażenie wywarło na mnie spotkanie z opiekunem lubeckiej katedry. Starszy pan, ale pełen energii i autentycznego zaangażowania. Nie był obojętnym strażnikiem zabytku — czuło się, że to miejsce jest mu bliskie i że uważa się za odpowiedzialnego za jego los.

Pokazał nam mechanizm zegara kościelnego. Zademonstrował działanie jego skomplikowanego mechanizmu, wyjaśnił techniczne tajniki i opowiedział kilka ciekawostek. W jego entuzjazmie było coś wzruszającego. Trudno mi jednak było zapanować nad wrażeniem, że mechanizm wyglądał na ledwie zadbany. Podobne odczucie towarzyszyło mi przy oglądaniu innych dzieł: wiele zachowało ogromną wartość, lecz ich polichromie nie odzyskały dawnej świeżości. Natrętna myśl podpowiadała mi, że gdyby takie skarby znalazły się w Elblągu, to ich stan estetyczny byłby nieporównywalnie lepszy.

A potem nasz przewodnik pokazał nam fotografię zbombardowanej katedry. Chciał nam w ten sposób uzmysłowić rozmiar wojennych zniszczeń i być może liczył na współczucie z powodu takiego losu oraz na podziw, że świątynię jednak odbudowano. Ale u mnie fotografia ta automatycznie przywołała Elbląg. Jego Stare Miasto, które po wojnie niemal przestało istnieć, i potwornie zniszczoną, monumentalną świątynię św. Mikołaja. I wiecie, co pomyślałem? Że Niemcy odbudowywali jednak swoją katedrę jako pomnik narodowej historii, a Polacy, którzy trafili do Elbląga po wojennej tułaczce – odbudowywali w tych murach swoje nowe, poturbowane życie.

 

Jak odbudować sacrum, nie tylko mury

To pytanie nabrało dla mnie nowego znaczenia i przywiodło do nowych wniosków. Nie chodzi o to, które miasto poniosło większe straty, ani które zachowało więcej zabytków. Zastanawiałem się, co właściwie próbujemy ocalić, gdy odbudowujemy świątynię: samą materię czy także więź, która łączy ją z duchowym życiem wspólnoty?

Inwencją i uporem w powojennych dziejach kościoła św. Mikołaja wykazali się kolejni proboszczowie: Wacław Hipsz, Giedymin Pilecki i Mieczysław Józefczyk. Każdy z nich, w innym czasie i na miarę swoich możliwości, uczestniczył w przywracaniu świątyni jej miejsca w życiu Elbląga. Odbudowa nie oznaczała wyłącznie podnoszenia murów i zabezpieczania sklepień. Towarzyszyła jej troska o zachowane dzieła sztuki, ich konserwację i wpisanie w przestrzeń, która nadal miała służyć modlitwie.

Właśnie tę spójność uważam za szczególną wartość elbląskiej katedry. Nie może ona konkurować z Lubeką liczbą ani różnorodnością zachowanych dzieł. Pod względem relacji między przestrzenią, materią i duchowym przeznaczeniem wywołuje jednak poczucie nieporównywalnie większej pełni. Wnętrze świątyni nie jest li tylko zbiorem ocalałych przedmiotów ani galerią pamiątek po nieistniejącym świecie. Architektura, wyposażenie i sakralna funkcja tworzą tu całość, w której sztuka nie jest wyłącznie eksponatem, lecz pozostaje częścią żywego miejsca kultu.

 

Refleksje końcowe

Wróciłem z Lubeki z plątaniną przeciwstawnych myśli. Z jednej strony olśniewające bogactwo tego miasta, a z drugiej refleksja, że dziedzictwo nie jest jedynie zasobem rzeczy, które można policzyć, opisać i podziwiać. Jest relacją między dziełem a miejscem, przeszłością a teraźniejszością, pięknem a sensem, który nadaje mu ludzka obecność.

Fotografia ruin, pokazana nam jako świadectwo straty, stała się dla mnie pytaniem o prawdziwy cel odbudowy. Czy wystarczy podnieść mury i zabezpieczyć skarby? A może ocalenie dokonuje się dopiero wtedy, gdy uda się ponownie połączyć to, co materialne, z tym, co duchowe?

Elbląg nie daje odpowiedzi ostatecznej. Ale pokazuje, że taka próba jest możliwa. Czasem miasto, które utraciło niemal cały dawny świat, potrafi ocalić coś, czego nie mierzy się liczbą zabytków ani rozmiarem odbudowanych murów: wewnętrzną jedność miejsca, jego historii i duszy.