Pracownicy socjalni w ECUS. "W tej pracy nie ma gotowych recept"

21 listopada przypada Dzień Pracownika Socjalnego. To święto wszystkich pracowników służb społecznych, zwłaszcza pracowników socjalnych. W Elblągu na rzecz mieszkańców działają m.in. w Elbląskim Centrum Usług Społecznych, wykonując na co dzień trudną i wymagającą, a jednocześnie często niewidoczną i niedocenianą pracę.
Rozmawiamy z Beatą Kuleszą, dyrektorem ECUS; Moniką Dykowską, starszym specjalistą pracy socjalnej i Adamem Fedakiem, pracownikiem socjalnym odpowiedzialnym za wdrażanie procedury Niebieskiej Karty.
- Zanim na dobre "oficjalnie" rozpoczęliśmy rozmowę, Pani Dyrektor wspomniała, że od 2024 roku ECUS złożył aż 22 zawiadomienia na policję z uwagi na różnego rodzaju groźby kierowane w stosunku do pracowników jak i kadry zarządzającej. Właściwie możemy zacząć od tego wątku: niełatwą macie pracę...
Monika Dykowska: - Na szczęście mamy taką możliwość, że możemy wejść w dane środowisko z dzielnicowym, możemy pójść do klienta z drugą koleżanką, a we dwie jest zawsze trochę raźniej. Jeżeli wiemy wcześniej, że ktoś może być bardziej agresywny, to jak najbardziej korzystamy ze wsparcia dzielnicowego, mamy też do pomocy psychologa. Z drugiej strony, czasami taka wspólna wizyta z policjantem może jednak dodatkowo prowokować taką osobę, ale wtedy staramy się ją wyciszyć, uspokoić.
- Jak wygląda pierwszy kontakt pracownika socjalnego z klientem?
Monika Dykowska: - Jest wywiad, jest poznanie tej osoby. Nie czuję w związku z tymi spotkaniami jakiegoś oporu, napięcia, bo zawsze widzę w drugim człowieku jego dobrą stronę. Oczywiście przed pierwszym spotkaniem zbieramy informację na temat tych osób. W razie czego mamy ze sobą gaz, są też przyciski bezpieczeństwa, które umożliwiają nam nam wezwanie patrolu pod wskazany adres.
Andrzej Fedak: - Pracuję w zespole do spraw przeciwdziałania przemocy domowej, mowa konkretnie o procedurze Niebieskiej Karty. Odbywam m. in. spotkania ze sprawcami tej przemocy. Oczywiście takie osoby nie zawsze przyjdą na tego rodzaju spotkanie, a jeśli już przyjdą, nie są zadowolone, uważają, że są jakby stygmatyzowane. Warto zaznaczyć, że po rozpoznaniu sytuacji niejednokrotnie okazuje się, że nie mamy do czynienia ze sprawcą przemocy. Trzymam się takiego stwierdzenia, które usłyszałem na jednym ze szkoleń: Niebieska Karta nie dowodzi tego, że faktycznie występuje przemoc. Ona jest narzędziem, które ma służyć do zdiagnozowania sytuacji i oceny.
- Jeśli chodzi o Niebieską Kartę, jest jakaś wspólna, albo chociaż najczęstsza przyczyna, że ta przemoc w rodzinie występuje?
- Andrzej Fedak: - Nie wiem, czy jest jakaś jedna główna przyczyna. Bardzo często pojawia się alkohol, coraz częściej narkotyki i wynikające z ich zażywania problemy natury psychicznej. Mowa np. o 30-40-letnich osobach, które zaczynały kilkanaście lat temu od marihuany czy od dopalaczy. Dziś w rodzinach funkcjonują bardzo źle. Swoje robi też niestabilność związków, zdrady, które powodują agresję w relacjach. Negatywny wpływ ma też brak spędzania czasu ze sobą. Dziś ludzie nie chcą naprawiać tego, co się między nimi psuje, bo naprawić coś można na przykład idąc wspólną terapię małżeńską. Co najczęściej usłyszymy w odpowiedzi na taką propozycję? „Ja nie potrzebuję. Jak ona ma problem, to niech sobie idzie na terapię”. Zamiast terapii jest raczej napuszczanie na siebie prawników. Jesteśmy wyczuleni na kwestie okołorozwodowe w kontekście Niebieskiej Karty, bo zdarzają się próby wykorzystania jej po prostu do tego, by uzyskać lepsze warunki przy rozwodzie, bez realnych podstaw, by tę procedurę wdrożyć...
- Zaczęliśmy rozmowę od przykładu spotkania z trudnym, może agresywnym klientem. A jak wygląda takie spotkanie na ogół, kiedy odbywa się bez agresji, bez poczucia zagrożenia?
- Odwiedzam drugiego człowieka. Siadam przy kuchennym stole czy w pokoju. Nieważne, czy czysto, czy brudno, jestem na miejscu i rozmawiamy. Przede wszystkim rozmawiamy, a w tych rozmowach muszę umieć czytać między wierszami. Są mieszkania, gdzie bywa biednie, ale jak słyszymy rozmowy tych osób z dziećmi, jak życzliwe jest wzajemne traktowanie siebie w rodzinie, to robi wrażenie. Albo gdy mimo tej biedy pięknie pachnie domowy obiad. Dobrze jest zwrócić na to uwagę, docenić: „O, jak fajnie pan, pani to robi, jak to miło, jak ładnie, jak czysto”. Ważne jest też, aby po prostu pozwolić tym ludziom wypowiedzieć to, co chcą, żeby czuli się rzeczywiście wysłuchani. Nawet gdyby godzinę miała trwać historia tej osoby, ja chętnie jej wysłucham.
- Wychodzi na to, że musicie się Państwo znać na psychologii, socjologii, prawie, a pewnie też w jakimś zakresie na ochronie zdrowia, pomagacie również w sprawach urzędowych... Pewnie trzeba się ciągle doszkalać w różnych dziedzinach.
Beata Kulesza: - Od pracownika socjalnego wymaga się znajomości ustaw, przepisów. To nie jest tylko jedna ustawa o pomocy społecznej, ale też np. ustawa o ochronie zdrowia psychicznego, ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej, można wymieniać więcej... Są sytuację, że musimy z jakiegoś domu odebrać dziecko. Zastanówmy się nad tym, co przeżywa w tej sytuacji pracownik socjalny, jakie ma obawy, odczucia, z jakim to się wiąże obciążeniem. To jest wymagająca praca. Pamiętam, jak sama też jeździłam na interwencje, ile było obaw związanych z samym wejściem do domu, obaw związanych z tym, żeby jak najlepiej zabezpieczyć dobro dziecka, które znalazło się w trudnej sytuacji.
Andrzej Fedak: Jeśli jest zmiana przepisów, to oczywiście jesteśmy z tym na bieżąco. Wspomniane szkolenia też mają duże znaczenie, dla mnie np. istotne jest to, że na szkoleniach mogę skonfrontować swoje podejście z tym, co mówią i praktykują przedstawiciele innych ośrodków, poznać dobre praktyki stosowane w innych miejscach.
Monika Dykowska: - Teraz jest wiele szkoleń online dotyczących konkretnych problemów z danego obszaru. Uczestniczymy też w szkoleniach związanych z bezpieczeństwem pracowników, co zrobić, kiedy dana osoba będzie zachowywała się agresywnie, będzie używała niebezpiecznych narzędzi, a takich sytuacji było wiele w naszym środowisku pracy.
Beata Kulesza: - W ECUS poszliśmy w takim kierunku, żeby pracownicy zaczęli się specjalizować w konkretnych dziedzinach. Moim zamiarem było to, by zdjąć z nich odpowiedzialność za wszystkie możliwe rodzaje przypadków. Mimo wszystko pracownik socjalny to wciąż taki omnibus, połączenie lekarza, pomocnika, psychologa, nauczyciela, kuratora i tak dalej...
- Państwa praca związana z częstymi społecznymi i medialnymi ocenami.
Beata Kulesza: - Często gdy w mieście dochodzi do trudnych sytuacji, obarcza się winą pracowników socjalnych. Padają pytania: gdzie byliśmy? A ja pytam się, a gdzie byli mieszkańcy, sąsiedzi? Czy nie czuli zapachu z mieszkania osoby, która dawno temu umarła, czemu nie upewnili się, że np. starsza osoba, której nie widzieli od jakiegoś czasu, nie potrzebuje pomocy? Stąd nasze ciągłe apele do mieszkańców, żeby reagować, informować, interesować się swoim otoczeniem. Byłam pracownikiem socjalnym i jestem nim cały czas. Zawsze bardzo nie podobało mi się to, jak jesteśmy traktowani przez media, jak jest kreowany obraz pracownika socjalnego. Sugerowane jest wybiórcze podejście do problemów, rutyna, brak kompetencji, sprawczości, widoczna jest też stygmatyzacja klientów. Tak nie można uogólniać. Ile jest sytuacji, w których musimy reagować w godzinach, gdy regularna praca dobiegła już końca? Kiedy musimy pomóc, bo do szpitala trafił na przykład opiekun osoby ubezwłasnowolnionej? Kiedy o 21 ktoś z zarządzania kryzysowego dzwoni, że kobieta po porodzie wróciła już ze szpitala, a nie ma co jeść. Kto wtedy szybko pójdzie do marketu, żeby kupić coś dla niej i zanieść te produkty? Pracownik socjalny. Dlatego powinniśmy mieć jak najwięcej czasu na spotkania i rozmowy z ludźmi, którymi się zajmujemy. Niestety obecnie dużo energii pochłania zamiast tego biurokracja, dokumentacja. Czasem nie da się łatwo udzielić jakiejś pomocy, bo jesteśmy związani przepisami i chociaż ktoś może naprawdę zasługiwać na wsparcie, nie spełnia odgórnie narzuconych kryteriów.
Monika Dykowska: - W takich sytuacjach zastanawiamy się, co można zrobić. Chcielibyśmy być należycie dostrzeżeni jako ważne ogniwo w całym funkcjonującym systemie, bo z wieloma najtrudniejszymi sprawami inne instytucje, szkoły, zwracają się właśnie do nas: "Zadzwońcie do tam do MOPS-u, tam coś wymyślą". Różnorodności sytuacji trudnych nie da się opisać. Nigdy nie działamy sztampowo, nie ma jednego szablonu. Raz sukcesem będzie, że znajdziemy miejsce dla dziecka w rodzinie zastępczej, a w drugim przypadku, kiedy daną osobę, na przykład starszą, zdołamy umieścić w jakiejś formie opieki całodobowej. W tej pracy nie ma gotowych recept.
- Jest obecnie dużo chętnych, żeby zostać pracownikiem socjalnym?
- Beata Kulesza: - Myślę, że jestem już w takim wieku, że bliżej mi do końca wykonywania tego zawodu i nie wiem, czy za, pięć, dziesięć lat będą przybywali nowi pracownicy socjalni. Nie ma wielu chętnych osób do tej pracy, a żeby były, musimy zadbać o sytuację pracowników socjalnych. Młodsze pokolenie bardzo szybko odchodzi z tego zawodu, gdy pojawiają się trudności. Trzeba zadbać o adekwatne wynagrodzenia i dodatki, o zwiększenie urlopów zdrowotnych i wypoczynkowych. W ustawach dotyczących naszej działalności prace się odwlekają i to też powoduje, że nasz status jest gorszy w porównaniu do innych zawodów.
- To dlaczego Państwo zostaliście w tej "branży"?
Monika Dykowska: - Ja po prostu to lubię. Zawsze mi się to podobało, a trafiłam do pomocy społecznej prawie 30 lat temu. Pojechałam z koleżankami do pierwszego środowiska takiej pracy. Jeszcze wtedy nie miałam wykształcenia, ale podjęłam decyzję, że pójdę na takie studia. Lubię kontakt z ludźmi, pomaganie, rozwiązywanie problemów, współpracę z koleżankami, kolegami oraz innymi instytucjami. To jest ciekawa praca, tylko trzeba umieć znaleźć dystans do tego wszystkiego, co w niej trudne. Nasza praca do lekkich nie należy, ale daje satysfakcję.
Andrzej Fedak: - Ta satysfakcja bierze się z relacji z tymi ludźmi i z tego, że gdzieś na końcu jest efekt, tzn. konkretna pomoc. Mam takie sytuacje, że po zakończeniu procedury Niebieskiej Karty i wizycie kontrolnej nadal zaglądam do tych ludzi, choć formalnie nie jest to już konieczne. Słyszę od nich na przykład "pan to jest lepszy od niejednego psychologa". To bardzo miłe.
- Beata Kulesza: - Zawsze uwielbiałam pracować z ludźmi. Od samego początku moją specjalizacją była praca z dziećmi, wywodzę się ze szkoły. To mnie zawsze napędzało i dodawało mocy.
- A jak sobie radzicie z tym, co w tej pracy trudne?
Andrzej Fedak: - Jeśli jest problem i jestem po jakiejś trudnej sytuacji w pracy, to mam możliwość wygadania się, przegadania o tematu z moimi współpracownikami. To na pewno działa. Zdarza się oczywiście, że nie mogę zasnąć, bo o jakiejś sytuacji myślę, ale następnego dnia już to ze mnie schodzi.
Monika Dykowska: - Mam wsparcie koleżanki, z którą dzielę pokój, ale też całej ekipy ECUS. Na początku moją pracę "zabierałam do domu", ona mi się śniła, ale potem znalazłam sobie hobby i to się zmieniło: siłownia, książki i taki zwykły relaks przed telewizorem. Ostatnio coraz częściej wyjeżdżam na wieś, do lasu, tam jest cisza, spokój, relaks..
Beata Kulesza: - Przez lata pracy zdobyliśmy doświadczenie, które spowodowało, że wypracowaliśmy sobie metody dobrego funkcjonowania. Trudne sytuacje omawiamy. Mi pomaga uczestnictwo w różnych spotkaniach, szkoleniach i zobaczenie, jak jest w innych ośrodkach. Prywatnie odpoczywam obcując z przyrodą, to mi pomaga znaleźć równowagę. Ważne jest też odpowiednie podzielenie się pracą. Ja mam dyżur w Boże Narodzenie, moja zastępczyni w Sylwestra itp., itd., bo ktoś musi odebrać ten telefon. Nie ma innej możliwości, skoro w każdej chwili zadzwonić policja z pytaniem, gdzie można umieścić dziecko w nagłej, trudnej sytuacji. W każdej chwili może gdzieś wybuchnąć pożar i ludzie, którzy stracili dom, mogą potrzebować natychmiastowej pomocy.
- Gdy słyszy się o pożarze, to na myśl przychodzi strażacy, policja, ale nie zaangażowanie w pomoc pracownika socjalnego. Może powinniście mieć jakieś mundury?
- Po pożarach zawsze nasz pracownik wychodzi w teren i robi rozpoznanie. Kolejnym przykładem trudnej sytuacji, gdy szybko zorganizowaliśmy pomoc, była wojna w Ukrainie. Ponad 1500 osób w ciągu dwóch tygodni przeszło przez nasz ośrodek. To były wielkie ludzkie tragedie, bardzo różne osoby, jak choćby staruszka z dziećmi na rękach, ludzie, którzy nie wiedzieli, gdzie iść, co zrobić. Byliśmy pierwszymi osobami w kontakcie z nimi. Dziś cieszę się, kiedy czytamy na naszym Facebooku, jak ludzie piszą: „super, że jesteście”, albo gdy kogoś spotkamy i usłyszymy, że to, co robimy, jest godne naśladowania.